دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٦٦
| ابن زرعه جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٦٦ |
اِبْنِ زُرْعه، ابوعلى عيسى بن اسحاق بن زرعة بن مرقس بن زرعة بن يوحنا
(٣٣١- ٦ شعبان ٣٩٨ق/٩٤٣-١٦ آوريل ١٠٠٨م)، منطقى، فيلسوف و مترجم برجستة
مسيحى يعقوبى بغدادي.
از زندگى ابن زرعه تا اواسط سدة ٤ق/١٠م آگاهى در دست نيست، اما از برخى
قراين و اشارات كسانى چون ابوحيان (٢/١٥) و ابن ابى اصيبعه (٢/٢٢٨) پيداست
كه از جملة شارگدان و ياران نزديك يحيى بن عدي (د ٣٦٤ق/٩٧٥م) در منطق و
فلسفه و فن ترجمه بوده است. شگفت است كه ابن ابى اصيبعه كه خود به
اين معنى اشاره كرده، در باب تاريخ تولد و مرگ ابن زرعه دچار اشتباه شده
است. چه، تولد او را ٣٧١ق/٩٨١م و مرگ او را ٤٠٨ق/١٠١٧م ذكر كرده است
(٢/٢٢٨- ٢٢٩). در حالى كه اولاً ابن نديم كه كتاب خود را در حدود ٣٧٧ق/٩٨٧م
تأليف كرده، از ابن زرعه به عنوان مترجمى معاصر نام بردهاست (ص ٢٩٤)،
ثانياً با توجه به تاريخ درگذشت يحيى ابن عدي، اگر ابن زرعه در ٣٧١ق
متولد مىشد، نمىتوانست شاگرد يحيى بن عدي بوده باشد.
نويسندگان معاصر ابن زرعه، او را از پيشگامان علم منطق و فلسفه و از
مترجمان چيرهدست سريانى به عربى شمرده (ابن نديم، ٢٥١؛ ابوحيان، ١/٣٣) و
گفتهاند كه از واپسين مترجمان آثار ارسطو و جوامع نيقولاوس و جالينوس بوده
است (ابوسليمان، ٣٣٣)، او مردي بسيار دانش دوست و اهل كتاب بود و به دقايق
فلسفه آگاهى داشت (ابوحيان، همانجا) و آن را بهترين انگيزة پيروي از شريعت
برشمرده و حتى رسالهاي در دفاع از رابطة نيرومند دين (مسيحيت) و فلسفه
نوشته است (بيهقى، ٦٦ - ٦٨). از برخى از آراء و عقايد فلسفى و اخلاقى او كه
در آثار نويسندگانى چون ابوحيان (٣/٦٣ -٦٦، ١٢٧- ١٢٨) ذكر شده است، برمىآيد
كه جبري مذهب بوده و دربارة عقل و جهل و جنون آراي خاص دارد و بسياري از
مفاهيم اخلاقى را توصيف و تحديد كرده است. با اينهمه، مردي تاجرپيشه بود و
به بازرگانى با روم شرقى علاقة بسيار داشت. اگر چه ابوحيان (١/٣٣) در اين
خصلت وي مبالغه كرده و ابن زرعه را مردي مال دوست و حريص دانسته،
چندانكه به گفتة همو اين كار او را از پيشرفت در فلسفه باز مىداشت، ولى به
نظر مىرسد كه گرايش ابن زرعه به بازرگانى براي گذران زندگى بوده است،
اما ديري نپاييد كه تاجران سريانى رقيب، او را به روابط پنهانى با دولت
روم متهم ساختند و نزد سلطان (معلوم نيست كداميك از اميران آل بويه) از او
سعايت كردند. بنابراين به دستور دولت اموالش مصادره شد و آزارها ديد تا
سرانجام دچار بيماري عصبى و فلج شد. آوازة دانش او سبب گشت تا پزشكان
مشهوري چون ابن بكس (ه م) و ابن كشكرايا به مداوايش بشتابند، اما هيچ گاه
به كلى بهبود نيافت و به سبب همان بيماريها درگذشت (ابن ابى اُصيبعه،
٢/٢٢٩).
آثار: نوشتههاي ابن زرعه شامل ترجمة كتابهاي ارسطو، نيقولاوس و جالينوس از
سريانى به عربى، و تأليفات خود وي در ابواب مختلف منطق و فلسفه و كلام
مسيحى است. نام بيشترين اين آثار در الفهرست ابن نديم (ص ٢٦٤) و ابن
قفطى (ص ٢٤٥، ٢٤٦) و بقية آن كه در تأليفات ديگران ذكر شده، بدين قرار
است: اختصار كتاب ارسطو طاليس فى المعمور من الارض؛ اغراض كتاب ارسطو
طاليس المنطقية، كه شامل نه بخش از جمله رسالة معانى ايساغوجى است و
نسخههايى از آن در ايران و كلكته وجود دارد (شورا، ٥/٤٧٩؛ مركزي، ٣/٦٩)؛
معانى قطعة من المقالة الثالثة من كتاب السماء (ابن قفطى اين كتاب را جزء
آثار ابن زرعه ذكر نكرده است)؛ رسالة فى العقل؛ كتاب النميمة (التميمة)؛
ترجمة الحيوان ارسطو يا تاريخ حيوانات او كه گويا نيقولاوس آن را ملاحظه
كرده و ابن زرعه هنگامى كه الفهرست تأليف مىشد دست به ترجمة آن زده
بوده است (ابن نديم، ٢٥١)؛ ترجمة منافع اعضاء الحيوان با تفسير يحيى نحوي،
كه گويا همان كتاب منافع الاعضاء جالينوس است (ابو سليمان، ٣٣٣)؛ مقالهاي
در اخلاق كه محتملاً ابوحيان در الامتاع خود در ذكر آراي ابن زرعه از آن
استفاده كرده است؛ ترجمة خمس مقالات من كتاب نيقولاوس در فلسفة ارسطو؛
ترجمة كتاب سوفسطيقاي ارسطو كه نسخهاي از آن در دست است (بدوي، ٣/٧٧٣)؛
البرهان (مركزي، ٣/١٢٩)، كه گويا همان ترجمة انالوطيقاي دوم ارسطو است و
ابن زرعه آن را از نسخة يحيى بن عدي نقل كرده و ابوبشر متى ترجمة خود را
از اين كتاب با نسخة ابن زرعه مقابله كرده است (صفا، ١/٣٥٨)؛ ترجمة رساله
ثامسطيوس وزير اليان فى السياسة، كه نسخهاي از آن در كتابخانة تيموريه
موجود است (سيد، ١/٣٥٤)؛ رسالة ان علم الحكمة اقوي الدواعى الى منابعة
الشرائع (بيهقى، ٦٦)؛ رسالة فى علة استنارة الكواكب مع انها و الكرات الحاملة
لها من جوهر واحد (ابن ابى اصيبعه، ٢/٢٣٠)؛ رسالة ردُّ اليهود (رياضىزاده،
١٥٨) كه به گفتة ابن ابى اصيبعه (همانجا) ابن عنايا اسرائيلى رديهاي بر
آن نوشت؛ مجموعة سؤالات يوسف بن حكيم البُحيري و پاسخهاي ابن زرعه به
آنها (دوسلان، شم ١٧٣ )؛ رساله در توضيح عقايد يعقوبيان و رفع تهمت از آن
فرقه (همو، شم ١٧٤ )؛ رديه بر كتاب اوايل الادلة ابوالقاسم عبدالله بن احمد
بلخى كه در ذيحجة ٣٨٧ق/ دسامبر ٩٩٧م تأليف شده بوده است؛ رسالهاي به بشر
بن فنحاس بن شُعَيب حاسب يهودي در جواب برخى اعتراضات (همانجا)؛ رساله در
حلول الالم با لابن الازلى (همو، شم .(١٧٣
از اين ميان ٤ رساله در مجموعة «بيست رسالة فلسفى و جدلى نويسندگان مسيحى
عرب از سده ٩ تا ١٤ ميلادي١» به كوشش پل اسبات به چاپ رسيده است
(قاهره، ١٩٢٩م)، اين رسالهها عبارتند از: فى التثليث؛ فى المواضع التى
فيها الاختلاف بين اليهود و النصاري (رسالهاي كه به بشر بن فنحاس نوشت)؛
فى المواضع التى فيها الخلاف بين المسلمين و النصاري (رديهاي كه بر كتاب
اوايل الادلة بلخى نوشت) و فى امر العقل و تمثيل الاب والا بن و الروح
القدس بالعقل و العاقل و المعقول يا رساله در عقل (صفا، ١/٢٠٠، ٣٧٧).
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد بن قاسم، عيون الانباء، بيروت، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛
ابن قفطى، على بن يوسف، تاريخ الحكماء، به كوشش يوليوس ليپرت، لايپزيك،
١٩٠٣م؛ ابن نديم، الفهرست، به كوشش گوستاوفلوگل، لايپزيك، ١٨٧١م؛ ابوحيان
توحيدي، على بن محمد، الامتاع و الموانسة، قاهره، ١٩٣٩- ١٩٤٩م؛ ابوسليمان
سجستانى، صِوان الحكمة، به كوشش عبدالرحمان بدوي، تهران، ١٩٧٤م؛ بيهقى،
على بن زيد، تتمة صِوان الحكمة، به كوشش محمد شفيع، لاهور، ١٩٣٥م؛ بدوي،
عبدالرحمان، منطق ارسطو، كويت، ١٩٨٠م؛ رياضىزاده، عبداللطيف بن محمد، اسماء
الكتب، به كوشش محمد التونجى، دمشق، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ سيد، خطى؛ شورا، خطى؛
صفا، ذبيحالله، تاريخ علوم عقلى، تهران، ١٣٣٦ش؛ مركزي، ميكروفيلمها؛ نيز:
De Slane, M., Catalogue des manuscrits arabes de la Biblioth I que nationale,
Paris, ١٨٨٣;
سيدجعفر سجادي (رب) ٢٤/٨/٧٧