دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٧٨
| ابن بطه قمی جلد: ٣ شماره مقاله:٩٧٨ |
اِبْنِ بُطّة قُمى، ابوجعفر محمد بن جعفر بن احمد، محدث شيعى سدة ٤ق/١٠م.
از شناخت استادان و مشايخ و نيز شاگردان و روايت كنندگان از او مىتوان حدس
زد كه وي احتمالاً در اواخر سدة ٣ق/٩م متولد شده و در نيمة اول سدة ٤ق
درگذشته است. وي كه به «مؤدب» نيز شهرت داشته در قم مىزيسته و به دانش
و ادب معروف بوده است (نجاشى، ٣٧٢). گويا زمانى در بغداد زيسته است چرا كه
برخى در بغداد از او دانش آموخته و اجازه روايت يافتهاند (همو، ٣٧٣). تقريباً
در تمام منابع رجالى شيعى ابن بُطّه به ايمان و پارسايى ستوده شده است.
در عين حال غالب رجالشناسان شيعى او را «ضعيف» دانسته و گفتهاند كه وي
روايات را سهلانگارانه نقل كرده و لذا در احاديث منقول او اشتباه بسيار
هست (همانجا؛ مجلسى، ١٦٣؛ مامقانى، ٢/٩٢)، اما برخى از رجالشناسان متأخر وي
را «ثقه» ياد كردهاند (كاظمى، ٢٣١). با اينهمه ابن بطه در سلسلة راويان
كسانى چون ابن بابويه قمى (١/٣٣، ٦٩، ١٥٦، ١٩٥، ٢٨٢، ٢٨٥، ٣٣٨)، شيخ مفيد (ص
٦، ٥٢، ٦٤، ٨٣، ٨٨) و طوسى ( الاستبصار، ١/٤٦٦؛ لتهذيب، ٣/٦٦ -٦٧؛ الفهرست، ٩،
٤٠) قرار دارد.
ابن بطه از تنى چند از راويان بنام شيعى روايت كرده است كه عبارتند از:
احمد بن ابى عبدالله برقى (ابن بابويه، ١/٣٣)، محمد بن حسن صفار (همو،
١/١٥٦)، محمد بن على بن محبوب (همو، ١/٢٨٢)، محمد بن عبدالله بن عمران
(مفيد، ٦٤)، محمد بن احمد بن يحيى (طوسى، الفهرست، ١٦٤)، حسن بن على بن
شعيب صايغ (همو، التهذيب، ٦/٧٥) و حسين بن حسن بن ابان قمى (آقابزرگ،
طبقات، ٢٥٤). وي از محمد بن عبدالرحمان بن قبة متكلم شيعى نيز استفاده
كرده است (نجاشى، ٣٧٥).
راويانى كه از او روايت كردهاند از اين قرارند: حسن بن حمزة علوي طبري (د
٣٥٨ق/٩٦٩م)، ابوالمفضل محمد بن عبدالله بن مطلب شيبانى (طوسى، الفهرست،
٤٠؛ نجاشى، ٣٧٣)، سمع بن حاتم (طوسى، التهذيب، ٣/٦٦)، جعفر بن حسين (مفيد،
٦)، احمد بن هارون فامى (ابن بابويه، ١/٦٩)، و جعفر بن محمد بن مسرور (همو،
١/٣٣٨). به ابن بطه آثاري نسبت داده شده كه هيچ يك از آنها در دست
نيست. اين آثار عبارتند از: تفسير اسماءالله، قرب الاسناد (نجاشى، ٣٧٣)؛
فهرست ابن بطه (آقابزرگ، الذريعة، ١٦/٣٧٤) كه به گمان قوي همان كتاب
طبقات الرجال اوست و دنبالة كار استادش برقى است و گويا همين فهرست است
كه رجالشناسان گفتهاند داراي آشفتگى بسيار است (همو، مصفى المقال، ٣٩٩).
افزون بر اينها وي كتابى به سبك و سياق خصال صدوق و كتاب محاسن برقى
تدوين كرده كه بر اساس اعداد بوده و با عناوين كتاب الواحد، كتاب الاثنين،
كتاب الثلاثة تا بيش از ٤٠ كتاب تنظيم شده و احتمالاً در يك كتاب جمع شده
بوده است (همو، الذريعة، ٢٥/٥).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعة، قرن ٤، به كوشش احمد
منزوي، بيروت، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ همو، مصفى المقال، به كوشش احمد منزوي،
تهران، ١٣٧٨ق/١٩٥٨م؛ ابن بابويه، محمد، الخصال، به كوشش علىاكبر غفاري،
قم، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ طوسى، محمد، الاستبصار، تهران، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ همو،
التهذيب، به كوشش حسن موسوي خرسان، تهران، ١٣٦٤ش؛ همو، الفهرست، به كوشش
محمود راميار، مشهد، ١٣٥١ش؛ كاظمى، محمد امين، هداية المحدثين، به كوشش مهدي
رجائى، قم، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال، نجف،
١٣٥٠ق/١٩٣١م؛ مجلسى، محمد باقر، رجال، تهران، ١٣١١ق/ ١٨٩٣م؛ مفيد، محمد،
الاختصاص، به كوشش على اكبر غفاري، قم، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ نجاشى، احمد، رجال،
قم، ١٤٠٧ق. حسن يوسفى اشكوري (رب) ٦/٨/٧٦
ن * ١ * (رب) ٢٠/٨/٧٦