دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٦٩
| ابن خلوف جلد: ٣ شماره مقاله:١١٦٩ |
اِبْنِ خَلَوف، شهاب الدين ابوالعباس احمد بن محمد (٣ محرم ٨٢٩ - ٨٩٩ق/١٥
نوامبر ١٤٢٥-١٤٩٤م)، اديب، كاتب و شاعر مالكى. سخاوي (٢/١٢٢) او را خلوف
ناميده است.
وي در قُسَنطينَة (در شمال الجزاير) به دنيا آمد. خاندانش كه از حميريان يمن
بودند، در شهر فاس اقامت گزيده بودند، اما پدرش او را در دوران شيرخوارگى با
خود به مكه برد و ٤ سال در آنجا ماند. سپس او را به بيتالمقدس برد و در آنجا
ساكن ساخت. ابن خلوف كه حافظهاي نيرومند داشت، به حفظ قرآن و كتابهاي
ديگر پرداخت (سخاوي، همانجا؛ نويهض، ٣٩). فقه و اصول و اديبات عرض را نزد
ابوالقاسم نويري، حديث را نزد شهاب بن رسلان و عزّ قدسى و جز ايشان
فراگرفت و براي آموختن صرف و نحو و منطق از محضر عبدالسلام بغدادي، رهسپار
قاهره شد. پس از آن به مغرب رفت و كسانى از جمله احمد سلاوي نزد وي ادب
عرب آموختند. سلاوي نيروي حافظة او را بىنظير شمرده است (سخاوي، همانجا). در
٨٥٩ق/١٤٥٥م بعد از فوت پدر بار ديگر به قاهره رفت و سپس به مغرب بازگشت و
به دربار ابوعمر عثمان بن محمد حفصى (٨٣٩ -٨٩٣ق/١٤٣٥- ١٤٨٨م) راه يافت
(فروخ، ٦/٦٨٥) و كاتب فرزندش ذوالوزارتين مسعود شد و هر دو را مدح بسيار كرد
(سخاوي، فروخ، همانجاها؛ بستانى، ٣/٤٧).
ابن خلوف به قاهره رفت و آمد بسيار داشت، از جمله در ٨٧٧ق/١٤٧٢م به آن
شهر رفت و از آنجا عازم مكه شد و حج گزارد. وي تا ربيعالثانى ٨٨١ق/١٤٧٦م
در قاهره بود و مورد تكريم دانشمندان و ديگر فضلاي عصر خصوصاً سخاوي قرار
داشت. سخاوي (٢/١٢٣) كه به هنگام خروج ابن خلوف از قاهره براي توديع به
ديدار او رفته بود، قطعه شعري از او شنيد كه آن را در كتاب خود نقل كرده و
سپس شخصيت او را چنين وصف نموده است: «او خوش هيأت و با وقار و خوش بيان
بود و در ادب و فنون مربوط به آن، مهارت بسيار داشت». ابن خلوف سرانجام در
تونس درگذشت و همانجا در مقبرة مُحرِز بن خلف مدفون شد. مخلوف (ص ٢٧٣) و
عبدالوهاب (ص ٢٢٤) وفات او را در حدود ٩١٠ق ذكر كردهاند.
ابن خلوف در اشعارش پيامبر اسلام(ص) را بسيار مدح گفته است، از جمله
قصيدهاي زير عنوان «سمط العقود فى مدح سِرّالوجود» سروده كه در ديوان
اشعارش موجود است .(GAL,S,II/٣٣١) علاوه بر اين مداح ملوك عصر خويش نيز
بوده است (سخاوي، ٢/١٢٢). نيز از امام ابوالقاسم بُرزُلى، به عنوان ممدوح
او نام برده شده است (وزير، ١(٤)/١٠٨٤). اما با توجه به اينكه هنگام مرگ
برزلى، ابن خلوف ١٥ سال بيش نداشته، احتمالاً بعد از مرگش وي را ستوده
است.
دانشمندان گذشته، چون سخاوي (٢/١٢٢-١٢٣) و معاصران (عبدالوهاب، ٢٢٤-٢٣٠؛
فروخ، ٣/٦٨٥ - ٦٨٨) شعر او را به استواري و فخامت ستودهاند. با اينهمه
بستانى (٣/٤٧) نظر ديگري ابراز داشته شعر او را اندك مايه و پرتكلف و شامل
بعضى اغلاط دانسته است. به طور كلى شعر او كه تقليدي از سخن شعراي خاور
عربى، خاصه شعر بحتري است، پرتكلف و پرتصنع است، آنچنانكه گاه كشف برخى
از معانى آن دشوار به نظر مىآيد (فروخ، همانجا؛ قس: عبدالوهاب، همانجا).
آثار: وي ديوان شعري دارد كه در ١٨٧٣-١٨٧٤م در بيروت و دمشق به چاپ رسيده
است (سركيس، ١/١٠٠، ٨٣٣). از ديگر آثار چاپى ابن خلوف الموشح اوست كه در
ضمن كتاب الدراري السبع يا الموشحات الاندلسية در بيروت (١٨٦٤م) چاپ شده
است. از آثار او دو كتاب ديگر نيز - كه در فهرست سخاوي نيست - در دست داريم
كه عبارتند از: جنى الجنتين فى مدح خبر الفرقتين. نسخهاي از اين كتاب در
احمديه تونس موجود است (منصور، ٣٨)؛ مدائح نبوية .(GAL,II/٣٠٧)
فهرست ديگر آثار او را سخاوي (٢/١٢٢) داده است، بدين شرح: ١. تحرير الميزان
لتصحيح الاوزان، در علم عروض؛ ٢. جامع الاقوال فى صيغ الافعال، كه
ارجوزهاي است در تصريف اسم و فعل؛ ٣. مواهب فى علم البديع، كه
بديعيهاي است با قافية ميم؛ ٤. شرح مواهب البديع؛ ٥. عمدة الفارض در علم
فرائض (ارث)؛ ٦. نظم التلخيص، در معانى و بيان؛ ٧. نظم المغنى، در نحو.
اشعار پراكندهاي نيز از وي در سفينة شقيقانى اندلسى حلبى مضبوط است
.(GAL,S,II/٣٣١)
مآخذ: بستانى ف؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛ سركيس، چاپى؛
عبدالوهاب، حسن حسنى، مجمل تاريخ الادب التونسى، تونس، ١٩٦٨م؛ فروخ، عمر،
تاريخ الادب العربى، بيروت، ١٩٨٣م؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، قاهره،
١٣٤٩ق؛ منصور، عبدالحفيظ، فهرس مخطوطات المكتبة الاحمدية بتونس، بيروت،
١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ نويهض، عادل، معجم اعلام الجزائر، بيروت، ١٩٧١م؛ وزير، محمد،
الحلل السندسية، به كوشش محمد حبيب الهيله، تونس، ١٩٧٠م؛ نيز:
GAL; GAL,S.
عباس حجت جلالى (رب) ١٨/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٨/٥/٧٧