دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٧١
| ابن خميس، ابو عبدالله تاج الاسلام جلد: ٣ شماره مقاله:١١٧١ |
اِبْنِ خَميس، ابوعبدالله تاجالاسلام مجدالدين حسين بن نصر كعبى جُهَنى
موصلى (٤٦٦-٥٥٢ق/١٠٧٤-١١٥٧م)، فقيه شافعى. جهنى منسوب به جُهَينه
(روستايى بزرگ در نواحى موصل: ياقوت، ٢/١٦٨) و كعبى منسوب به قبيلة بنى
كعب است (ابن خلكان، ٢/١٤٠). ابن خميس در موصل زاده شد (سبكى، ٤/٢١٧) و در
آن شهر از ابونصر ابن وَدْعان حديث شنيد، سپس به بغداد رفت و در آنجا از
قاضى ابوبكر شامى، ابوالفوارس بن طِراز (يا طِراد) زينبى، ابن طلحة نَعالى،
ابوعبدالله حميدي و ... استماع حديث كرد و از ابوحامد غزالى فقه آموخت
(ياقوت، ٢/١٦٨؛ ابن خلكان، ٢/١٣٩؛ ذهبى، سير، ٢٠/٢٩٢). ابن خميس مدتى قاضى
رَحبة مالك بن طوق بود، سپس به زادگاه خود موصل بازگشت و به تأليف مشغول
شد (ياقوت، همانجا). پس از ٥٤٠ق بار ديگر به بغداد رفت و به روايت حديث
پرداخت (ذهبى، سير، همانجا). از
ابنخميس،سليمانوعلىفرزندانمحمدموصلى(همانجا)، ابوالقاسم عبدالملك بن زيد
دَوْلَعى (ياقوت، ٢/٦٢٤)، ابن حاجب صوفى، مشرَفْ بن مؤيّد همدانى و ابن
مُحِبّ محمد بن محمد نيشابوري استماع حديث كردهاند (ابن صابونى، ٦، ٧،
٢٩١).
از شاگردان ابن خميس در فقه، ابواسحاق ابراهيم بن نصر موصلى قاضى
سلاميّه، شرف الدين ابن ابى عصرون و رضىالدين ابوالفضل يونس بن محمد
اربلى را نام بردهاند (ابن خلكان، ١/٣٧، ٣/٥٣، ٥/٢٥٤، ٢٥٥؛ ذهبى، العبر،
٤/٢٣٨). وي سرانجام در زادگاه خود درگذشت (ياقوت، ٢/١٦٨).
آثار: ١. تحريم الغيبة و ما فيها من العقوبات، نسخهاي از آن در دمشق موجود
است (جامعه، ٥(٥)/٢١٩)؛ ٢. مناقب الابرار و محاسن الاخيار، كتابى است در
احوال بزرگان صوفيه، نسخههاي آن در كتابخانههاي مختلف از جمله برلين (
آلوارت، شم ٩٩٨٠ )، ظاهريه (ظاهريه، ٢/٧٤٤)، خديويه (خديويه، ٧(٢)/٦٧٢)،
صوفيه (صوفيا، ١٢٣)،گارت(حتّى،شم GAL,I/٥٦٠, ٦٧٤ )ولايپزيگموجوداست(نك: )؛
GAL,S,I/٧٧٦ ٣. الموضح فى الفرائض، در احكام ارث بنابر مذهب شافعى كه نسخة
آن در كتابخانة چستربيتى ( آربري، شم موجود است.
جز اينها ذهبى در سير (٢٠/٢٩٢) كتابهايى زير عناوين فرح الموضح على مذهب زيد
بن ثابت، نيز اخبار المنامات، لؤلؤة المناسك، منهج التوحيد و منهج المريد به
وي نسبت داده است.
مآخذ: ابن خلكان، وفيات؛ ابن صابونى، محمد، تكملة اكمال الاكمال، به كوشش
مصطفى جواد، بغداد، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛ جامعه، خطى؛ خديويه، فهرست؛ ذهبى، محمد،
سير اعلام النبلاه، به كوشش شعيب ارنؤوط و محمد نعيم عرقسوسى، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، العبر، به كوشش صلاحالدين منجد، كويت، ١٩٦٣م؛ سبكى،
عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، قاهره، ١٣٢٤ق؛ ظاهريه، خطى (تصوف)؛
صوفيا، خطى؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
Ahlwardt; Arberry; GAL; GAL,S; Hitti, Ph. K. et al, Descriptive Catalog of the
Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨.
محمدآصف فكرت (رب) ١٩/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٨/٥/٧٧