دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٨٦
| ابن بلخی جلد: ٣ شماره مقاله:٩٨٦ |
اِبْنِ بَلْخى (د پس از ٥١٠ق/١١١٦م)، مؤلف فارسنامه. نام و نشان ابن
بلخى تاكنون ناشناخته مانده است. لسترنج و نيكلسون نوشتهاند كه نويسندة
فارسنامه را نخست حمدالله مستوفى «ابن بلخى» خوانده است (ص »). xÄ حاجى
خليفه (٢/١٢١٥) نيز شهرت او را به همين صورت نوشته است. ادوارد براون
احتمال داده است كه وي همان ابوزيد احمد بن سهل البلخى، مؤلف صور
الاقاليم باشد (٣/١٤١)، اما با توجه به زمان زندگى احمد بن سهل (ح
٢٣٦-٣٢٢ق/٨٥٠ -٩٣٤م) چنين احتمالى درست نمىتواند بود (لسترنج، همانجا). ابن
بلخى در فارسنامه مىنويسد كه اگرچه بلخى نژاد است، اما در فارس تربيت
يافته است. پدر بزرگ وي در زمان ركن الدوله خُمار تگين كه از سوي سلطان
بركيارق سلجوقى، بر فارس فرمان مىراند، در حدود ٤٩٢ق/١٠٩٩م مستوفى فارس
بود (ص ٢، ١١٨). اين بلخى در همين دوران به فارس آمد و همان گونه كه از
فارسنامه برمىآيد با تاريخ و اوضاع طبيعى و اقتصادي و سياسى اين سامان
نيك آشنا شد. از اين رو سلطان ابوشجاع محمد، برادر و جانشين بركيارق، او را
به نوشتن فارسنامه كه مشتمل بر تاريخ كهن ايران، به ويژه فارس و شهرها و
آباديهاي آن است، فرمان داد.
تاريخ دقيق پايان تأليف فارسنامه روشن نيست، اما از آنجاكه اين كتاب به
سلطان ابوشجاع محمد تقديم شده و در آن بارها از اتابك چاولى (د
٥١٠ق/١١١٦م: ابن اثير، ١٠/٥١٦) به عنوان يك شخص زنده ياد شده است (ابن
بلخى، فهرست)، مىتوان گفت كه تأليف آن پيش از پايان نخستين دهة سدة ٦ق/
دومين سدة ١٢م به انجام رسيده است. از ابن بلخى تاكنون جز فارسنامه
تأليفى به دست نيامده است، اما وي بر آن بود كه كتاب ديگري در تاريخ
بنويسد كه از دوران پيامبر اسلام تا روزگار خود او را فرا گيرد (همو، ١١٣).
كتاب فارسنامه بارها به چاپ رسيده است. در ١٣٣٧ق/١٩١٩م الله كرم خان
حيات داوودي بخش جغرافيايى آن را از روي ترجمة انگليسى به فارسى برگرداند
و در بوشهر به چاپ رساند، اما متن كامل آن نخستين بار به كوشش لسترنج و
نيكلسون در ١٣٣٩ق/١٩٢١م در مطبعة دارالفنون كمبريج چاپ شد. همچنين سيد
جلالالدين تهرانى در ١٣٥٣ق/١٩٣٤م متن كامل آن را به ضميمة سالنامة
گاهنامه انتشار داد (بهروزي، «ز»). سپس در ١٣٤٣ش نيز به كوشش على نقى
بهروزي در شيراز به چاپ رسيد.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن بلخى، فارسنامه، به كوشش گ. لسترنج و رينولد
الن نيكلسون، كمبريج،١٩٢١م؛ براون، ادوارد، تاريخ ادبى ايران، ترجمة على
اصغر حكمت، تهران، ١٣٥٧ش؛ بهروزي، علىنقى، مقدمه بر فارسنامه، شيراز،
١٤٤٣ش؛ حاجى خليفه، كشف؛ نيز:
Lestrange, G. and R.A. Nicholson, Introduction to the Farsnama, London, ١٩٢١.
كاظم برگ نيسى (رب) ٨/٨/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢١/٨/٧٦