دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٧٣
| ابن بطريق ، ابوحسين جلد: ٣ شماره مقاله:٩٧٣ |
اِبْنِ بِطْريق، ابوحسين، يا ابوزكريا شمسالدين يحيى بن حسن بن حسين
بن على بن محمد بن بطريق اسدي حلى (٥٢٣ -٦٠٠ق/١١٢٩- ١٢٠٤م)، محدث، فقيه،
اديب و متكلم امامى.
آل بطريق از خاندانهاي بزرگ علم و ادب در حله بودند. ابن بطريق و دو
فرزندش على و محمد از مشهورترين افراد اين خاندان به شمار مىآيند (صدر، ١٢٩،
١٣٠). به گفتة بحرالعلوم امروز از بازماندگان اين خاندان بزرگ شيعه كسى را
در حله نمىشناسيم (ص ٢٨٤، حاشيه).
وي فقه و كلام را بر مذهب اماميه نزد سديدالدين محمود حمصى فراگرفت؛ و نحو،
لغت، نظم و نثر را نيز بياموخت (مجلسى، مدخل، ١٤٩؛ ابن حجر، ٦/٢٤٧) و چندان
كوشيد تا در مذهب اماميه به مرتبة افتاء دست يافت. وي مدتى در بغداد و سپس
در واسط سكنى گزيد و به زهد و پرهيز شهرت يافت (همانجا).
مشايخ عمدة روايى او از اهل سنت عبارتند: از ابوالغنائم معمر بن محمد بن
احمد بن عبدالله حسينى، ابوجعفر اقبال بن مبارك بن محمد عكبري واسطى،
ابوبكر عبدالله بن منصور بن عمران باقلانى، ابوالحسن محمد بن حسن بن على
بن وزير ابوالعلاء واسطى، محمد بن يحيى بن محمد بن ابى السطلين علوي
بغدادي و ديگران (ابن بطريق، ١٩-٢٢) و از مشايخ خاصة وي بيشتر از عمادالدين
ابوجعفر محمد بن قاسم طبري صاحب بشارة المصطفى، احمد بن طاهر بن على بن
طاهر حسينى و محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى نام برده است (مجلسى،
همانجا).
شاگردان و راويان او عبارتند: از على بن يحيى بن حسن بن بطريق، ابوالحسن
على بن يحيى خياط سورآوي (آقابزرگ، طبقات، قرن ٧ ، ١١٨)، شرفالدين فخار
بن سعد بنفخار بن احمد (همان، ١٢٩)، نجمالدين محمد بن ابى هشام علوي
(مصطفوي، ٢٠)، صفىالدين محمد بن معد بن على (آقابزرگ، طبقات، قرن ٦، ٣٣٨)،
ابوحامد نجمالاسلام محمد بن عبدالله بن على بن زهره حسينى حلبى (افندي،
٥/٣٥٨) و محمد بن جعفر مشهدي (حر عاملى، ٢/٣٤٥). ابن بطريق در ٧٧ سالگى در
شعبان ٦٠٠/ آوريل ١٢٠٤ درگذشت (ابن حجر، همانجا؛ قس: آقابزرگ، الذريعة، ١/٨٣،
٤/١٩٨).
آثار:
الف - خطى: ابطال شبهة المتأولين لنص ولاية اميرالمؤمنين ( آلوارت، شم ٩٦٨٤
)؛ المستدرك المختار فى مناقب وصى المختار (محفوظ، ٤(٢)/٢٣٦؛ محمودي، ١٨) كه
مستدرك كتاب العمدة است (آقابزرگ، الذريعة، ١٥/٣٣٤). مجلسى احتمالاً نسخهاي
از آن را به خط نويسنده در دست داشته است (١/٢٩)؛ المناقب (حر عاملى،
٢/٣٤٥). آقابزرگ ( الذريعة، ٢٢/٣١٨) به چاپ اين كتاب اشاره كرده است.
ب - چاپى: عمدة عيون صحاح الاخبار فى مناقب امام الابرار، مؤلف در اين
كتاب آراي اهل سنت را دربارة مناقب امام على(ع) از كتابهاي صحاح ستة،
تفسير ثعلبى، مناقب ابن مغازلى، حلية ابونعيم، مغازي ابن اسحاق، فردوس
ابن شيرويه، مناقب سهائى و جز اينان گرد آورده است. اين كتاب يك بار در
تبريز در ١٣٠٩ق/١٨٩٢م و سپس در قم در ١٤٠٧ق/١٩٨٧م منتشر شده است؛ خصائص
الوحى المبين فى مناقب اميرالمؤمنين، اين اثر در برگيرندة آياتى است كه
به اعتراف عامه و شهادت صحاح ستة در مناقب امام على(ع) نازل شده است.
خصائص نخستين بار در ١٣١١ق/١٨٩٣م به همراه نورالهداية دوانى و پس از آن در
١٤٠٦ق/١٩٨٦م به كوشش محمدباقر محمودي در تهران به چاپ رسيده است. آثار
ديگري نيز به ابن بطريق نسبت داده شده است (نك: آقابزرگ، الذريعة، ١/٨٣،
٤/١٩٨، ١٠/١٨٨؛ كحاله، ١٣/١٩١؛ مجلسى، ١٠٧/١٧٤).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعه قرن ٦، به كوشش علىنقى
منزوي، بيروت، دارالكتاب العربى؛ همو، همان، قرن ٧، به كوشش علىنقى
منزوي، بيروت، دارالكتاب العربى؛ ابن بطريق، يحيى بن حسن، كتاب خصائص
الوحى المبين، به كوشش محمدباقر محمودي، تهران، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابن حجر،
احمد بن على، لسان الميزان، حيدرآباددكن، ١٣٢٩-١٣٣١ق؛ افندي، عبدالله،
رياض العلماء، به كوشش احمد حسينى و محمود مرعشى، قم، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛
بحرالعلوم، محمدصادق، حاشيه بر لؤلؤة البحرين بحرانى، قم، مؤسسة آل البيت؛
حر عاملى، محمد، آمل الا¸مل، به كوشش احمد حسينى، بغداد، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م؛ صدر،
حسن، تأسيس الشيعة، بغداد، شركة النشر و الطباعة العراقية؛ كحاله، عمررضا، معجم
المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
محفوظ، حسين على، «المخطوطات العربية فى العراق»، مجلة معهد المخطوطات
العربية، قاهره، س ٤، شم ٢، ربيعالا¸خر ١٣٧٨/ نوامبر ١٩٥٨؛ محمودي، محمدباقر
(نك: ابن بطريق در همين مآخذ)؛ مصطفوي،حسن، مقدمة اختيار معرفة الرجال طوسى،
مشهد،١٣٤٨ش؛ نيز:
Ahlwardt.
عباس سالاري (رب) ٢٨/٧/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٣٠/٧/٧٦