دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٥٧
| ابن بری، ابو محمد جلد: ٣ شماره مقاله:٩٥٧ |
اِبْنِ بَرّي، ابو محمد عبدالله (رجب ٤٩٩-٢٧ شوال ٥٨٢/ مارس ١١٠٦-١٠ ژانوية
١١٨٧)، نحوي و لغتشناس شافعى مذهب مصري. خاندان ابن بري اصلاً اهل
بيتالمقدس بودند. او خود در قاهره مسكن گزيد (سبكى، ٧/١٢١؛ قس: ٢ EI) و از
مشايخ آن شهر، كسب دانش كرد: نزد عبدالجبار بن محمد قرطبى و محمد بن
عبدالملك شنترينى نحوي عربيت آموخت و از ابوصادق مدينى و ابوعبدالله رازي
حديث شنيد (ابن خلكان، ٣/١٠٨؛ نيز نك: سبكى، همانجا، كه ابوالعباس بن الحطية
را نيز از استادان او ذكر كرده است)، اما اندك اندك خود در شمار بزرگان ادب
درآمد و در نحو و لغت، امام و به قول ابن خلكان، يگانة زمان گرديد. آنگاه
در مسجد عمرو بن عاص در قاهره به كار تعليم پرداخت و رسماً عهدهدار تدريس
قرآن و زبان عربى شد (ياقوت، ١١/٥٧؛ سبكى، ٧/١٢٢؛ ابن قاضى، ٢/٣٢) و
احتمالاً در يكى از غرفههاي همان مسجد منزل گزيد.
ابن بري پس از چندي تصحيح مكاتبات رسمى را در «ديوان انشاء» به عهده
گرفت. اين منصب حدود ٤٠ سال پيش از او به عهدة ابن بابشاذ (ه م) بود. ابن
بابشاذ ضمن انجام دادن كارهاي ديوانى به تدوين تعليقهاي پرداخته بود كه
به ١٥ مجلد مىرسيد و بعدها ابزار كار كاتبان گرديد و به تكميل آن پرداختند.
اين سمت پس از ابن بابشاذ به محمد بن بركات واگذار شده بود (ابن خلكان،
٢/٥١٥؛ قفطى، ٢/٩٥). از زمان اشتغال ابن بري به اين منصب اطلاع دقيقى در
دست نيست و نيز روشن نيست كه آيا به هنگام تصدي اين سمت از كار تعليم در
مسجد عمرو دست كشيده بود يا نه؟ شايد او كار تعليم را فرو نگذاشته باشد، زيرا
پيوسته از گوشه و كنار مصر يا نقاط ديگر نزد او مىآمدند و كسب دانش مىكردند.
نام بسياري از شاگردان او معروف است (٤ تن نحوشناس: سبكى، ٧/١٢٢؛ نيز قس:
ابن قاضى، ٢/٦٧، ١١٧). از همه معروفتر شايد ابوموسى جزولى (نحوي معروف
مراكشى، د ٦١٠ق/١٢١٣م) باشد كه ساليان دراز نزد او نحو و لغت آموخت (ابن
خلكان، ٣/١٠٨٢). ابن خلكان (٣/١٠٩) خود، شاگردان او را در قاهره ديده و از
آنان روايت كرده است. همچنين قفطى اضافه مىكند كه بيشتر «رؤساي» مصر نزد
او درس گرفتهاند (٢/١١١). گفتار عبدالقادر دمشقى اين سخن را تأييد مىكند. وي
گويد كه هم الملك العزيز عثمان (٥٦٧ - ٥٩٥ق/ ١١٧٢- ١١٩٩م) و هم الملك
الظاهر غازي (٥٦٨ -٦١٣م/١١٧٣- ١٢١٦م) نزد او آموزش ديده بودند (١/٣٤٢، ٣٨٧).
ابن بري به شهادت سبكى (٧/١٢٣) مردي سادهدل، نيك نفس و خوش مصاحبت بود.
سادهدلى او موجب شده است كه برخى حكايات در غفلت و بىمبالاتى (ياقوت،
١١/٥٧؛ ذهبى، ٢٤٧، ٢٤٨) و عدم توجه به درستى و اعراب كلمات هنگام سخن
گفتن (ابن خلكان، همانجا) به او نسبت دهند. قفطى (٢/١١١) مقام ابن بري را
از اينگونه نكتهها برتر مىداند و از ذكر آنها خودداري مىكند. از مجموعة اين
حكايات كه گويند «بسيار» است، جز تمايل او به زبان عاميانه، يا برخى
رفتارهاي نامعهود، به چيزي اشاره نشده است.
از ابن بري چند اثر در زمينة لغت و نحو به جاي مانده كه ذكر آنها خواهد آمد،
اما كسى به شاعر بودن او اشاره نكرده است، با اينهمه ابن تغري بردي
(٦/١٠٤) دو بيت غزل گونه از اشعار او را نقل كرده است كه مايهاي جز
استعارات نحوي ندارد.
آثار موجود ابن بري به قرار زير است:
١. حواشى بر صحاح جوهري كه به قول قفطى (همانجا) پس از استخراج به ٦ مجلد
رسيده و استخراج كننده آن را التنبيه و الايضاح عما وقع فى كتاب الصحاح
خوانده است. حاجى خليفه و ديگران عنوان كتاب را ... وقع من الوهم فى...
ذكر كردهاند و نيز همو افضاح، به جاي ايضاح آورده است (٢/١٠٧٢). اسنوي
(١/٢٦٧) مىگويد اين كتاب به حواشى معروف و در ٣ مجلد است (نك: I/١٣٤
.(GAL,S,I/٥٩٩;GAL, سيوطى به نقل از صفدي گويد كه ابن بري به يك چهارم
كتاب، يعنى تا كلمه «وقش» رسيد، سپس عبدالله بن محمد بُسطى آن را تمام
كرد (ص ٢٧٩). حاجى خليفه لفظ «التنبيه» را در عنوان اين كتاب زائد دانسته و
نوشته كه بانى اين كار على بن جعفر بن القطاع استاد ابن بري بود نه خود
او (٢/١٠٧٢). بروكلمان ٣ نسخه از اين كتاب را معرفى كرده است و گويد شايد
نسخة كوپريلى كتاب ديگري باشد I/٣٤) .(GAL,
٢. حواشى بر درة الغواص فى اوهام الخواص حريري (ابن خلكان، ٣/١٠٩). اين
كتاب يكى از ١٠ شرحى است كه بر اثر معرف حريري نوشته شده است (نك: حاجى
خليفه، ١/٧٤١). در آخر درة موجود در كتابخانة آصفيه (١/٨٨) و نيز آخر نسخة موجود
در دارالكتب (دجيلى، ١/٢٥٨- ٢٥٩)، شرح ابن بري و شرح ابن ظفر آمده است
(نك: سيد، فهرست المخطوطات المصورة، ١/٣٥٢).
٣. ردي بر انتقادات ابن خشاب بر اغلاط مقامات حريري (ابن خلكان، همانجا)،
به قول حاجى خليفه (١/٧٤١) اين رديه اللباب على ابن الخشاب نام داشته
است. قفطى (٢/١١١) در ميان آثار ابن بري از مقدمهاي به نام اللباب نام
برده است. اين دو كتاب به نام استدراكات ابن خشاب على مقامات الحريري و
انتصار ابن بري در ١٣٢٨ق/١٩١٠م در آستانه (استانبول) به چاپ رسيده است
(سركيس، ١/٤٥-٤٦). نزاع اين دو نفر به تأليف كتاب الانتصاب بين ابن بري و
ابن الخشاب، اثر عبداللطيف بغدادي (د ٦٢٨ق/١٢٣١م) انجاميد (نك: كوپريلى،
٢/٩).
٤. حاشيه بر المعرب جواليقى كه بروكلمان I/٥٣٠) آن را رد الجواليقى فى
المعرب خوانده است. نسخة آستانه (مورخ ٧١٦ق/ ١٣١٦م، نك: سيد، خطى، ١/٢٦٨) و
نيز نسخة اسكوريال (مورخ ٧١٠ق/١٣١٠م، نك: همو، فهرس المخطوطات المصورة،
١/٣٥٢)، عنوان حاشية على المعرب دارند. فلايش در «دائرة المعارف اسلام١» به
نسخهاي از اين كتاب در دارالكتب الظاهريه اشاره مىكند كه در فهرست آن
يافت نشد.
٥. حواشى بر تكلمة اصلاح ما تغلط فيه العامة تأليف جواليقى. اين مجموعه از
چند صفحه درنمىگذرد. كتاب تكملة خود تتمهاي بر درةالغواص است. نسخة
دارالكتب الظاهريه شامل دو روايت از تكملة است، يكى روايت مهذبالدين سلمى
شاگرد جواليقى كه اصل اين نسخه در ٥٩٩ق/١٢٠٣م (كذا در مقدمة عزالدين تنوخى
بر تكملة، ٣، حال آنكه ابن بري در ٥٨٢ق درگذشته است) بر ابن بري خوانده
شده است و ديگر روايت خود ابن بري كه وي جابهجا بر كتاب حاشيههايى
نوشته است، و به طور كلى عبارتند از انتقاداتى بر جواليقى كه گاهى الفاظ و
مصطلحاتى را كه بر زبان «فصحا» نيز جاري شده، لحن پنداشته است، اصلاح
انتساب شواهد شعري، ذكر سرايندگان شواهدي كه جواليقى ذكر نكرده، تكميل
ابياتى كه به يك مصراع آنها اكتفا شده، و خلاصه تكميل انتقادهايى كه از
نظر جواليقى دورمانده است. نسخة دارالكتب الظاهريه همراه با انتقادهاي ابن
بري توسط عزالدين تنوخى، در دمشق، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م به چاپ رسيده است (نك:
تنوخى، ٢-٤).
٦. كتاب كوچكى به نام غلط الضعفاء من اهل الفقه كه گاه اغاليط الفقهاء
خوانده شده است. نسخهاي از آن در پاريس (دوسلان، محفوظ است. همان نسخه
توسط توري در «يادنامة نولدكه» به چاپ رسيده است (ص .(٢١١-٢٢٤
٧. جواب كتاب المسائل العشر المتعبة للحشر يا المتعبات الى الحشر از ابونزار
حسن بن صادقى بن عبدالله معروف به ملك النحاة (نك: قفطى، ٢/١١١ و حواشى
آن). نسخهاي از اين كتاب در پاريس موجود است (دوسلان، .(٢٤٢
٨. شرح شواهد الايضاح كه در آن به توضيحات صرفى و نحوي شواهدي كه در
ايضاح ابوعلى فارسى آمده پرداخته است. از اين كتاب نسخهاي در قاهره
موجود است (نك: I/٥٣٠ .(GAL,S,
از كتاب الاختيار فى اختلاف ائمة الامصار كه بغدادي در ايضاح (١/٤٩) و هدية
(١/٤٥٧) و كحاله (٦/٣٧) از آن ياد كردهاند، اثري به دست نيامد.
مآخذ: آصفيه، فهرست؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن قاضى
شهبه، احمد، طبقات الشافعية، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ اسنوي، جمالالدين،
طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ بغدادي،
اسماعيل، ايضاح المكنون، استانبول، ١٩٤٧م؛ همو، هدية العارفين، استانبول،
١٩٥١م؛ تنوخى، عزيزالدين، مقدمه و حواشى بر «تكملة اصلاح ما تغلط فيه
العامة» همراه با المعرب جواليقى، قاهره، ١٣٦١ق؛ حاجى خليفه، كشف الظنون،
استانبول، ١٩٤١-١٩٤٣م؛ دجيلى، عبدالصاحب، اعلام العرب، نجف، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛
ذهبى، محمد، العبر، به كوشش صلاحالدين منجد، كويت، ١٩٦٣م؛ سبكى،
عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد
طناحى، قاهره، ١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ سركيس، چاپى؛ سيد، خطى؛ همو، فهرس المخطوطات
المصورة، قاهره، ١٩٦١م؛ سيوطى، عبدالرحمان، بغية الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٢٦ق/١٩٠٨م؛ قفطى، على، انباء الرواة، به كوشش
محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ كحاله، عمررضا، معجمالمؤلفين،
بيروت، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ كوپريلى، خطى؛ نعيمى، عبدالقادر، الدارس فى تاريخ
المدارس، به كوشش جعفر حسنى، دمشق، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ ياقوت، ادبا؛ نيز:
De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥; EI ٢ ; GAL;
GAL,S; Torrey, CH.C., Orient, Studien Th. N N ldeke gewidmet, Giessen, ١٩٠٦.
آذرتاش آذرنوش (رب) ٢٤/٧/٧٦
ن * ١ * (رب) ٢٨/٧/٧٦