دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٣٨
| ابن باطيش جلد: ٣ شماره مقاله:٩٣٨ |
اِبْنِ باطيش، عمادالدين ابوالمجد، اسماعيل بن هبةالله بن سعيد موصلى
(٥٧٥ - ٦٥٥ق/١١٧٩-١٢٥٧م)، فقيه و محدث شافعى. مورخان كنيه و نام پدر و جد
وي را به اختلاف ياد كردهاند. ابن فوطى يك بار وي را ابومحمد اسماعيل بن
ابى البركات بن ابى الرضا (٢/٦٨٤) و بار ديگر اسماعيل بن هبةالله بن سعيد
نام برده است (٢/٦٩٢) و يونينى نام پدر وي را عبدالله (١/٥٤) و اسنوي نام
جد وي را سعد (١/٢٧٥) آورده است. ابن باطيش در موصل زاده شد (يونينى،
١/٥٤)، براي تحصيل به بغداد رفت و در نظامية آن شهر ادبيات، اصول، فقه
شافعى و نيز فقه ديگر مذاهب را آموخت. وي در بغداد از جمالالدين ابوالفرج
بن جوزي، ابن سكينه و ديگران، در حلب از حنبل (صفدي، ٩/٢٣٤؛ ذهبى، العبر،
٣/٢٧٥)، در دمشق از كندي و در حران از عبدالقادر حافظ (صفدي، همانجا) استماع
حديث كرد. ابن باطيش پس از بازگشت به موصل در مدرسة بدريه به عنوان معيد
(كسى كه درس استاد را براي طالبان علم تكرار مىكرد) به كار پرداخت و ادارة
كتابخانة آن را نيز به عهده گرفت (ابن فوطى، ٢/٦٩٤). چندي نيز در نوريّة
حلب به تدريس مشغول شد (ذهبى، سير، ٢٣/٣١٩) و سرانجام در همانجا درگذشت
(يونينى، ١/٥٤). ابن فوطى (٢/٦٩٤) تاريخ وفات او را ٦٤٠ق نوشته است.
ابن باطيش از بزرگان علما و محدثين شافعى و در علم حديث و رجال استاد بود و
از ساير علوم زمان خود نيز بهره داشت. گروهى چون دمياطى، ابن توزي و
ديگران از وي روايت كردهاند (ذهبى، سير، همانجا).
آثار: ١. المغنى فى لغات المهذب و رجاله (همانجا)، يا المغنى فى غريب
المهذب (همو، العبر، ٣/٢٧٥؛ نيز نك: جواد، ١٨). به گفتة زركلى نسخهاي خطى از
اين كتاب، مورخ ٦١٨ق، در كشور سعودي موجود است (١/٣٢٨)؛ ٢. التمييز و الفصل
بين المتفق فى الخط و النقط و الشكل، نسخة خطى مجلد چهارم اين كتاب كه در
٧٦٥ق/١٣٦٣م در ١٢٢ برگ با خط زيبايى نوشته شده، در مكتبة الازهريه موجود
است (سيد، ٢(٣)/١١٨) و به نقل زركلى، عبدالحفيظ منصور در تونس آن را آمادة
چاپ و نشر كرده است (همانجا) و نسخة خطى مجلد پنجم آن كه شايد به خط خود
مؤلف در ٦٣٥ق/١٢٣٧م در حلب نوشته شده باشد، در كتابخانة العبدلية الصادقية
تونس موجود است (سيد، همانجا). از ديگر آثار او طبقات الشافعية و مشتبه النسبة
(ذهبى، سير، همانجا) و كشف المهمات فى شرح الابيات را نام بردهاند. وي
كتاب اخير را به اتابك طغرلبك (د ٦٣١ق/١٢٣٣م)
.(GAL,S,I/٥٩٧-٥٩٨)–¨ù—ª¢ôþ¢ì— كتابهاي ديگري چون مزيلالشبهات فى اثبات
الكرامات و تاريخ الموصل (حاجى خليفه، ٣٠٧، ١٦٦٠) را نيز به وي نسبت
دادهاند كه از آنها اثري در دست نيست. ابن باطيش طبع شعر نيز داشت و
نمونههايى از شعر او در منابع نقل شده است (ابن فوطى، ٢/٦٩٤؛ صفدي،
٩/٢٣٥).
مآخذ: ابن فوطى، عبدالرزاق، تلخيص مجمع الا¸داب، به كوشش مصطفى جواد،
دمشق، ١٩٦٣م؛ اسنوي، عبدالرحيم بن حسن، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله
جوزي، بغداد، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ جواد، مصطفى، مقدمه بر تكملة اكمال الاكمال ابن
صابونى؛ بغداد، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش بشار عواد معروف و محيى هلال
السرحان، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، العبر، به كوشش ابوهاجر محمد السعيد،
بيروت، ١٤٠٥ق؛ زركلى، خيرالدين، الاعلام، بيروت، ١٩٨٤م؛ سيد، فؤاد، فهرس
المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٩م؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش
ي. فان اس، بيروت، ١٣٩٣ق؛ يونينى، موسى، ذيل مرآة الزمان، حيدرآباد دكن،
١٣٧٤ق؛ نيز: GAL,S
قهار مقيمى (رب) ٢٩/٦/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢٠/٧/٧٦