دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٩٠
| ابن اشعث، محمد جلد: ٣ شماره مقاله:٨٩٠ |
اِبْنِ اَشْعَث، محمد بن محمد كوفى مصري (ابوعلى)، محدث و فقيه امامى سدة
٣ و ٤ق/٩ و ١٠م. با همة شهرتى كه ابن اشعث در سلسلة راويان شيعى و سنى
دارد، از زندگى و احوال او چندان چيزي دانسته نيست. همين قدر مىدانيم كه
وي كوفى است و در مصر زندگى مىكرده، اما روشن نيست كه در چه تاريخ و چرا
و چگونه به مصر كوچيده و در چه زمانى درگذشته است. ابن اشعث از راويان
معتبر و بنام شيعى است كه نام او در سلسلة راويان سدة ٣ و ٤ق آمده است. در
اين باره مىتوان به اثر معروف ابن قولويه (د ٣٦٧ق/٩٧٨م) كامل الزيارات
(ص ١٤)، و تهذيب الاحكام (٦/٣٠، ٢٦٥-٢٦٦)، استبصار (٣/٢٤- ٢٥) و فهرست (ص ٦١)
تأليف شيخ طوسى (د ٤٦٠ق/١٠٦٨م) رجوع كرد.
مشهورترين اثر روايى او كتاب جعفريات يا اشعثيات است. وي اين مجموعه را
كه هزار حديث دارد و به اسماعيل بن موسى بن جعفر(ع) كه او نيز در مصر
مىزيسته، منسوب است، از طريق فرزند وي موسى بن اسماعيل روايت كرده است
(همو، فهرست، ٦١). اين كتاب هر چند تأليف او به شمار نمىآيد، اما به دليل
اينكه او آن را روايت كرده و به شهرت رسانده و پس از آن بسياري از
محدثان از طريق وي آن مجموعه را روايت كردهاند، به اشعثيات شهرت يافته
است. نيز به دليل اينكه مجموعة احاديث آن از امام جعفر صادق (د
١٤٨ق/٧٦٥م) روايت شده به جعفريات نيز معروف شده است (نوري، ٣/٢٩١).
محمدحسن نجفى صاحب جواهر (د ١٢٦٦ق/١٨٥٠م) در انتساب اين مجموعه به ابن
اشعث ترديد كرده است، اما ميرزا حسين نوري ادعا مىكند كه محدثانى چون
مجلسى (د ١١١١ق/١٧٠٠م)، ملاحسين فيض كاشانى (١٠٩٠ق/ ١٦٧٩م) و شيخ حر
عاملى (١١٠٤ق/١٦٩٣م) به نسخة اشعثيات دسترسى نداشتهاند، ولى او به آن
دست يافته و از اين رو در تدوين كتاب مستدرك الوسائل، از اين كتاب
استفاده كرده است. نوري در خاتمه نشان مىدهد كه اين كتاب از ابن اشعث
است (٣/٢٩٠-٢٩٦). اين كتاب در ١٣٧٠ق/١٩٥١م همراه با قرب الاسناد در ايران
چاپ شده است.
ابن اشعث آثار ديگري نيز در باب تفسير قرآن و احكام نماز از موسى ابن
اسماعيل روايت كرده است (خوانساري، ٦/١٢٠-١٢١). چنانكه از گفتة سيد بن
طاووس (٦٦٤ق/١٢٦٦م) در جمال الاسبوع برمىآيد، روايات كتاب رواية الابناء
عن الا¸باء من آل رسول الله نيز از ابن اشعث است و حتى وي احتمال داده
است كه ابن اشعث مؤلف كتاب باشد (افندي اصفهانى، ٥/٤٨٣). جز اينها تأليف
ديگري به نام الحج به ابن اشعث منسوب است (نجاشى، ٢٦٨). در اين كتاب
رواياتى كه از راويان اهل سنت در مورد حج وارد شده، گرد آمده است.
از استادان روايى ابن اشعث جز ابوالحسن موسى بن اسماعيل از كس ديگري ياد
نشده است، اما برخى كسانى كه از وي روايت كردهاند عبارتند از: محمد بن
سهل بن احمد بن عبدالله ديباجى كه كتاب الاشعثيات را از او روايت كرده
است، ابومحمد هارون بن موسى تلعكبري، ابوالمفضّل شيبانى، على بن جعفر بن
حمّاد، ابومحمد عبدالله ابن محمد بن عبدالله بن عثمان معروف به ابن سقّاء
و عبدالله بن احمد ابن عدي (نوري، ٣/٢٩٢، ٢٩٣). رجال شناسان شيعى ابن
اشعث را موثق دانستهاند (نجاشى، ٢٦٨؛ حلى، ٣٣٣)، اما برخى از رجال شناسان
اهل سنت او را ضعيف ياد كردهاند (ابن حجر، ٥/٣٦٢). گويا تضعيف او تنها به
دليل تشيع او بوده است.
مآخذ: ابن اشعث، محمد، الاشعثيات، همراه قرب الاسناد حميري، تهران، مكتبة
نينوي الحديثه؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، لسان الميزان، حيدرآباد، ١٣٣١ق؛ ابن
قولويه، جعفر، كامل الزيارات، به كوشش عبدالحسين امينى، نجف، ١٣٥٦ق؛
افندي اصفهانى، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش محمود مرعشى و احمد حسينى،
قم، ١٤٠١ق؛ حلى، حسن، رجال، تهران، ١٣٤٢ش؛ خوانساري، محمدباقر، روضات
الجنات، بيروت، دارالكتاب العربى؛ ذهبى، شمسالدين محمد، ميزان الاعتدال،
به كوشش على محمد بجاوي، بيروت، ١٣٨٢ق، ٤/٢٧-٢٨؛ طوسى، محمد، الاستبصار، به
كوشش حسن موسوي خرسان و محمد آخوندي، تهران، ١٣٩٠ق؛ همو، تهذيب الاحكام،
به كوشش حسن خرسان، تهران، ١٣٦٢ش؛ همو، فهرست، به كوشش محمود راميار،
مشهد، ١٣٥١ش؛ نجاشى، احمد، رجال، قم، مكتبة الداوري؛ نوري، حسين، مستدرك
الوسائل، تهران، ١٣٢١ق. حسن يوسفى اشكوري تايپ و مجدد و ن * ١ * (رب)
١١/٢/٧٥
ن * ٢ * (رب) ٦/٥/٧٦