دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٥٠
| ابن سيد جلد: ٣ شماره مقاله:١٣٥٠ |
اِبْنِ سيد، ابوالقاسم احمد بن اَبان بن سيد، معروف به صاحب شرطه (د
٣٨٢ق/٩٩٢م)، اديب و لغوي اواخر عصر امويان اندلس. از تاريخ و محل تولد و
جزئيات زندگى او اطلاع چندانى در دست نيست، تنها مىدانيم كه ايام خلافت
حَكَمالمستنصر (٣٥٠-٣٦٦ق/٩٦١-٩٧٧م) را دريافته و در قرطبه مىزيسته (حميدي،
٢/٦٤١؛ ابن بشكوال، ١/٨) و نزد استادانى چون ابوعلى قالى (ه م) و سعيد بن
جابر اشبيلى به فراگيري ادب و لغت پرداخته (حميدي، ١/٢٥٣؛ ضبى، ١٥٩؛ ابن
بشكوال، همانجا؛ قفطى، ١/٣٠-٣١) و شاگردانى همچون ابوالقاسم بن افليلى (نك:
ه د، ابن افليلى) و ابوعمر بن خيرون تربيت كرده است (ضبى، ابن بشكوال،
همانجاها). ابن خير (ه م) نام بسياري از كتابهايى را كه ابن سيد نزد
استادان خود به ويژه ابوعلى قالى فراگرفته و به شاگردان خويش آموخته، ضبط
كرده است (ص ٢٢٠- ٢٢١، ٣٢٧- ٣٩٢؛ قس: مطلق، ١٠٨-١٠٩). ابن سيد ظاهراً گذشته
از مقام علمى و ادبى فعاليت سياسى نيز داشته است، چه مىدانيم كه وي
گذشته از مقام كتابت (ابن حيان، ١٥٠)، در قرطبه رياست شرطه را هم برعهده
داشته است (ابن خير، ٢٢١؛ ابن بشكوال، همانجا)؛ گرچه تاريخ و چگونگى
دستيابى وي به اين منصبها دانسته نيست، بىشك شهرت او به «صاحب شرطه»
نيز از همينجاست (ياقوت، ٢/٢٠٣؛ قفطى، ١/٣٠؛ مقري، ٣/٣٨١).
ابن سيد در تأليف دستى چابك و قلمى روان داشت (قفطى، ١/٣١؛ صفدي، ٦/١٩٨؛
سيوطى، ١/٢٩١). مهمترين اثر وي كتابى است در لغت با عنوان العالَم يا
السماء و العالم كه گويند در حدود ١٠٠ مجلد بوده و مباحث آن با «فلك» آغاز
مىشده و به «ذره» پايان مىيافته است (حميدي، ٢/٦٤١؛ قفطى، همانجا؛
يمانى، ٢١؛ فيروزآبادي، ١٣). بخش عمدة اين كتاب كه مطالب آن ظاهراً متأثر
از آراء لغويان بزرگ و خود احتمالاً مورد استفادة ابن سيده (ه م) بوده است،
از ميان رفته و اكنون تنها نسخهاي از مجلد سوم آن به شمارة ٢٦٤٦/٤٠ در
كتابخانة قرويين فاس موجود است VII/٢٥٥-٢٥٦) .(GAS,
چهار اثر ديگر نيز به وي منسوب است كه هيچيك از آنها امروزه در دست نيست:
١. كتاب العالم و المتعلم؛ ٢. شرح كتاب الاخفش؛ ٣. شرح كتاب الكسائى؛ ٤.
شرح كتاب سيبويه (حميدي، قفطى، همانجاها؛ حاجى خليفه، ٢/١٤٢٧).
در منابع از شخصى به نام ابوعبدالله محمد بن ابان بن سيد نيز ياد شده كه
ظاهراً مراد ابن سيد بوده است. وي كه اديب، لغوي و مورخ بوده، نزد ابوعلى
قالى علم آموخته و آثاري نيز تأليف كرده است. بغدادي ( ايضاح، ١/٥٢٧؛
هديه، ٢/٤٤) و كحاله (٨/١٩٠) شرحى بر ديوان متنبى به وي نسبت دادهاند. او
نيز، به روايت منابع، از مقربان بارگاه حكم المستنصر و صاحب منصب شرطه
بوده و در ٣٥٤ق/٩٦٥م درگذشته است (ابن فرضى، ٢/٦٩؛ ياقوت، ١٧/١١٧؛ يمانى،
همانجا؛ فيروزآبادي، ١٩٩-٢٠٠؛ سيوطى، ١/٧). با اينهمه، بعيد نيست كه منابع در
شرح حال اين دو دچار خلط و اشتباه شده باشند. به هر حال ابن سيد از
بزرگترين لغويان قرطبه در روزگار خود به شمار مىرود (مطلق، ٨٩).
مآخذ: ابن بشكوال، خلف، الصلة، قاهره، ١٩٦٦م؛ ابن حيان، حيان، المقتبس،
به كوشش عبدالرحمان على حجى، بيروت، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ ابن خير، محمد، فهرسة،
به كوشش فرانسيسكو كودرا، بغداد، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ ابن فرضى، عبدالله، تاريخ
علماء الاندلس، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره، ١٣٧٤ق/١٩٥٤م؛ بغدادي،
ايضاح؛ همو، هديه؛ حاجى خليفه، كشف؛ حميدي، محمد، جذوة المقتبس، به كوشش
ابراهيم ابياري، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به
كوشش ددرينگ، بيروت، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ضبى، احمد، بغيةالملتمس، مادريد، ١٨٨٤م؛
فيروزآبادي، محمد، البلغة، به كوشش محمد مصري، دمشق، ١٣٩٢ق/ ١٩٧٢م؛ قفطى،
على، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٦٩ق/ ١٩٥٠م؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ مطلق، البيرحبيب، الحركة
اللغوية فى الاندلس، بيروت، ١٩٦٧م؛ مقري، احمد، نفح الطيب، به كوشش احسان
عباس، بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ ياقوت، ادبا؛ يمانى، عبدالباقى، اشارة التعيين
فى التراجم النحاة و اللغويين، به كوشش عبدالمجيد دياب، رياض،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ نيز:
.
بخش ادبيات عرب
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا