دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٤٤
| ابن سويدی جلد: ٣ شماره مقاله:١٣٤٤ |
اِبْنِ سُوَيْدي، ابواسحاق عزالدين ابراهيم بن محمد بن طرخان انصاري (٦٠٠
-٦٩٠ق/١٢٠٤-١٢٩١م)، طبيب و شاعر دمشقى. وي در دمشق متولد شد و همانجا پرورش
يافت، پدرش كه در منطقة سويداي حوران تجارت مىكرد و شايد به همين جهت به
ابن سويدي مشهور شده، با پدر ابن ابى اصيبعه دوستى داشت. گفتهاند وي از
تبار سعد بن معاذ صحابى رسول اكرم و بزرگ قبيلة اوس بود. ابن سويدي
تحصيلات مقدماتى را همراه ابن ابى اصيبعه نزد شيخ ابوبكر صقلى آغاز كرد
(ابن ابى اصيبعه، ٢/٢٦٦). از ابن مُلاعب، احمد بن عبدالله سلمى، على بن
عبدالوهاب، حسين بن ابراهيم، ابن سلمه و ابن عساكر حديث شنيد، ولى تنها از
على بن عبدالوهاب، روايت كرده است (صفدي، ٦/١٢٣). او در ٦١٩ق مقامات را
نزد تقى خزعل نحوي و ادبيات را نزد على بن معطى خواند و طب را از مهذّب
دخوار فراگرفت و در آن مهارت يافت، تا آنجا كه به تصنيف در آن علم پرداخت
و شيخالاطباء شام ناميده شد (ابن شاكر، ١/٤٨). به علوم عقلى توجه داشت و
با خطى زيبا كتابهاي فراوانى از جمله قانون ابن سينا و نيز منافع الاعضاء
جالينوس با شرح ابن ابى صادق را كه از پدر ابن ابى اصيبعه به عاريت
گرفته بود، استنساخ كرد (ابن شاكر، همانجا؛ ابن ابى اصيبعه، ٢/٢٦٦-٢٦٧). وي
همچنين در ادب دستى قوي داشت و به گفتة ابن ابى اصيبعه كه شعر او را
ستوده، در فن جناس و طباق ماهر بود (٢/٢٦٦). ابن سويدي در بيمارستان نوري و
بيمارستانى در بابالبريد به طبابت مشغول بود و نيز در مدرسة دخواريه درس
مىداد (ابن ابى اصيبعه، همانجا). او با اكابر علما چون مهذب عبدالرحيم بن
على دخوار معاشرت داشت (ابن تغري بردي، النجوم، ٨/٦٩٠) و برزالى و ابن
خباز و گروهى ديگر از وي روايت كردهاند (همو، المنهل، ١/١٢٦). ابن كثير
(١٣/٣٢٥) او را به آسانگيري در دين و سستى عقيده متهم مىكند.
آثار چاپى: تذكره يا التذكرة الهادية و الذخيرة الكافية يا التذكرة المفيدة و
الذخيرة الحميدة يا التذكرة المفردة، حاوي شرح انواع بيماريها و داروها در ٣ جلد
كه شيخ بدرالدين محمد بن قوصونى و محمد ابن يوسف لبيب هروي (د ٩٣١ق) و
محمد بن اسحاق بن ابى العباس ابرقويى معاصر شاه شجاع آن را خلاصه
كردهاند و نيز عبدالوهاب شعرانى (د ٩٣٢ق) آن را خلاصه كرده و قلائد المرجان
فى طب الابدان ناميده است كه در ١٢٧١ و ١٣١٠ق در قاهره به چاپ رسيده
است. تذكرة سويدي، در سالهاي ١٢٧٥، ١٢٩٨، ١٣٠١ و ١٣٠٢ق در قاهره به چاپ
رسيده است.
آثار خطى: الباهر فى معرفة الجواهر (خديويه، ٧(١)/١٨٤)؛ تحفة الحكيم فى الطب
(منجد، ٥(٢)/٣٠٨)؛ خواص الاحجار من اليواقيت و الجواهر (همانجا؛ آلوارت، )؛
V/٤٩١ السمات فى اسماء النبات (دوسلان، ٥٣٤ )؛ شرح الاسباب و العلامات
(ششن، ٣٧٠)؛ شرح موجز القانون فى الطب اثر ابن نفيس (ظاهريه، ٣٣٤؛
ووستنفلد، .(١٤٧
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره،
١٢٩٩ق/ ١٨٨٢م؛ ابن تغري بردي، المنهل الصافى، قاهره، ١٣٧٥ق؛ همو، النجوم؛
ابن شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، نسخة عكسى موجود در مركز؛ همو، فوات
الوفيات، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٧٣م؛ ابن كثير، البداية، ذهبى،
محمد، العبر، به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول، بيروت، ١٠٤٥ق/١٩٨٥م؛
خديويه، فهرست؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش ددرينگ، بيروت،
١٣٩٢ق/ ١٩٧٢م؛ ششن، رمضان، فهرس مخطوطات طب الاسلامى فى مكتبات التركيا،
استانبول، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ ظاهريه، خطى (طب و صيدله)؛ منجد، صلاحالدين،
«مصادر جديد عن تاريخالطب عندالعرب»، معهدالمخطوطاتالعربية، قاهره، ١٣٧٩ق/
١٩٥٩م؛ نيز:
Ahlwardt; De Slane, M., catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣- ١٨٩٥; W O
stenfeld, F., Geschichte der arabischen Aerzte und Naturforscher, New York,
١٩٧٨.
قهار مقيمى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا