دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٣٩
| ابن سند جلد: ٣ شماره مقاله:١٣٣٩ |
اِبْنِ سَنَد، عثمان (١١٨٠- بعد از ١٢٤٢ق/١٧٦٦- بعد از ١٨٢٦م)، ملقب به
بدرالدين، مورخ، اديب، شاعر و فقيه. وي در نجد به دنيا آمد، ولى كحاله
(معجم، ٦/٢٥٦؛ مستدرك، ٤٥٧) محل تولد وي را جزيرة فيلكه از توابع كويت
امروزي و اصل او را از نجد دانسته است. ابن سند در جوانى در جستوجوي دانش،
راهى عراق شد، نخست در بصره اقامت كرد و از اين رو به بصري نيز شهرت دارد
(كحاله، معجم، ٦/٢٥٥؛ زركلى، ٤/٢٠٦)، آنگاه به بغداد رفت و در ادب، تاريخ و
اصول و فقه چيرهدست شد و بهشهرت رسيد. برخى او را حنبلىدانستهاند (مراغى،
٣/١٤٣)، اما بروكلمان II/٧٩١) S, او را مالكى خوانده است. وي بهتصوف نيز
گرايشداشت، چنانكه او را از پيروان طريقتنقشبندي به شمار آوردهاند
(بغدادي، ايضاح، ٢/٤٩٨؛ همو، هديه، ١/٦٦١؛ بانكيپور، ؛ XIII/١٦٦ نك: ادامة همين
مقاله). وي در بغداد به داوود پاشا فرمانرواي عثمانى پيوست و در شمار
نزديكان وي درآمد و كتابى نيز در اخبار و احوال او تأليف كرد (مراغى، همانجا)
و گويا تا پايان عمر در خدمت او باقى ماند. بروكلمان II/٧٣٩) در مورد شخصيت
ابن سند به اشتباه رفته و گمان كرده است كه عثمان بن سند بصري و عثمان
بن سند مالكى دو تن بودهاند.
اگرچه ابن سند اشعار بسياري سروده، اما شهرت او مرهون تأليفات تاريخى
اوست. چنانكه كتابهاي وي از منابع اصلى تاريخ عراق در سدههاي اخير به
شمار مىرود (سركيس، ٢/٣١٣). بسياري از نويسندگان معاصر در نوشتههاي خود از
آثار وي سود جستهاند، از جمله عزاوي در تاريخ العراق بين احتلالين (٦/٧،
٦٢، ١٥٦)، على خاقانى در كتاب شعراء الحلّة (٢/٢٤٠)، سركيس در مباحث عراقية
(١/١٩٧، ٢٠٠، ٢/٢٥، جم) و سليمان نوار در كتاب داود باشا والى بغداد (ص ٩٩،
٢٢٩، ٣٥٢) از آثار وي بهره گرفتهاند.
تاريخ درگذشت ابنسند به درستى روشننيست و سالهاي ١٢٤٠ق/ ١٨٢٤م (طلس،
٢٢٢)، ١٢٤٢ق/١٨٢٦م (مراغى، ٣/١٤٣)، ١٢٤٨ق/ ١٨٣٢م و ١٢٥٠ق/١٨٣٤م ذكر كردهاند
(طلس، همانجا) و حتى بروكلمان II/٧٩١) S, مرگ او را در ١٢٥٧ق/١٨٤١م دانسته
است كه اندكى بعيد به نظر مىرسد، اما يقين داريم كه او تا رمضان ١٢٤٢/
آوريل ١٨٢٧ زنده بوده است، چه بنابر برخى اسناد ديوانى، در اين تاريخ، به
وي هدايايى تقديم شده است. افزون بر اين كتاب مطالع السعود وي اخبار سال
١٢٤٢ق را نيز در بر دارد (سركيس، ٢/٩٨، حاشيه).
آثار چاپى: اصفى الموارد من سلسال احوال الامام خالد يا اصفىالموارد فى
احوال الشيخ خالد، در احوال شيخ خالد نقشبندي. اين كتاب در ١٣١٣ق/١٨٩٥م در
قاهره چاپ شده است؛ اوضح المسالك فى فقه الامام مالك، چاپ بمبئى،
١٣٦٠ق/١٩٤١م؛ كه همان مختصر العمروسى است كه ابن سند با اضافاتى آن را
به نظم درآورده است؛ تفهيم المتفهم، شرح تعليم المتعلّم، چاپ قازان
شوروي، ١٨٩٦م؛ مطالع السعود بطيب اخبار الوالى داود يا مطالع السعود فى
اخبار اعلم الوزراء و اعظمهم داود كه توسط امين حلوانى مدنى خلاصه شده و در
١٣٠٤ق در بمبئى تحت عنوان مختصر مطالع السعود بطيب اخبار الوالى داود چاپ
سنگى شده و در ١٣٧١ق/١٩٥١م، در قاهره به كوشش محبالدين خطيب تحت عنوان
خمسة و خمسون عاماً من تاريخ العراق به چاپ دوم رسيده است؛ سبائك العسجد
فى اخبار احمد نجل رزق الاسعد، بمبئى، ١٣١٥ق/١٨٩٧م، كه مختصري از كتاب
پيشين است و ظاهراً توسط خود مؤلف فراهم آمده است.
آثار خطى: الف - در فقه و حديث: بهجةالبصر لنثر نخبة الفكر در مصطلحات حديث،
محفوظ در انستيتوي خاورشناسى شوروي ( خالدوف،.(I/٧٢ بغدادي ( هديه،١/٦٦١) آن
را بهجةالنظر فى نظم نخبة الفكر ذكر كرده، ولى خود ابن سند عنوان اول را ياد
كرده است (نك: دارالكتب، ١/٢٦٤)؛ تحفة التحقيق لمعرفة الصديق، فى الغاز
الفرائض به خط مؤلف كه در عباسية بصره محفوظ است (خاقانى، مخطوطات، ٢/١٣٢)؛
الغرر شرح بهجة البصر در دارالكتب (همانجا) كه مؤلف آن را در ١٢٣٦ق/١٨٢٠م
نوشته و بر آن تعليقاتى افزوده كه در خزانة رباط محفوظ است (زركلى، ٤/٢٠٦)؛
الفائض فى علم الفرائض در عباسية بصره (خاقانى، مخطوطات، ٢/٥٢)؛ ب - در
تصوف: الرسالة فى التصوف، اين كتاب را يكى از آثار كمنظير در شناسايى نكات
برجستة تصوف دانستهاند كه عمدتاً دربارة فضايل شيخ خالد نقشبندي نوشته شده
است ( بانكيپور،)؛ XIII/١٦٦-٧ ج - در ادب: جلاء الغشيان عن مقلة الانسان در
نحو، محفوظ در عباسية بصره (خاقانى، مخطوطات، ٢/٦٤)؛ الجواهر الفريد فى
العروض، در عباسية بصره (همان، ٢/١٣١)؛ شرح الجوهر الفريد (طلس، ٢٠١). اين
اثر به خط مؤلف است و چنانكه از عنوان آن برمىآيد، شرح قصيدة اوست در
عروض؛ الصارم القرضاب فى نحر من سب اكارم الاصحاب كه ديوان شعر اوست و
چندين نسخه از آن در ازهريه (ازهريه، ٥/١٧٧)، دانشگاه ملك سعود (
فهرس،٥/١٤٢) و عباسية بصره (خاقانى، مخطوطات، ٢/١٣٤) موجود است. پارهاي ديگر
از اشعار او نيز ضمن مجموعهاي در عباسية بصره (همان، ٢/١٠٣) مضبوط است؛ منظم
الجوهر فى مدائح حمير (زركلى، ٤/٢٠٦)؛ نظم مغنى اللبيب ابن هشام كه حدود
٠٠٠ ،٥بيت است؛ نظم الورقات لامام الحرمين و شرح آن (همانجا)؛ مجموعهاي
از رسائل او شامل فكاهة السامر و قرة الناظر، نسمات السحر، روضة الفكر در
دارالكتب نگهداري مىشود (همانجا)؛ د - در تاريخ: الغرر فى وجوه القرن
الثالث عشر (همانجا).
آثار منسوب: منظومة فى فقه المالكية (بغدادي، هديه، ١/٦٦١). اين منظومه
ظاهراً همان اوضح المسالك است، به ويژه آنكه بغدادي در ميان كتب ابن سند
از اوضح المسالك ياد نكرده است.
مآخذ: ازهريه، فهرست؛ بغدادي، ايضاح؛ همو، هديه؛ خاقانى، على، شعراء الحلة
اوالبابليات، نجف، ١٣٧٢ق/١٩٥٢م؛ همو، مخطوطات المكتبة العباسية فى البصرة،
عراق، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ دارالكتب، فهرست؛ زركلى، اعلام؛ سركيس، يعقوب، مباحث
عراقية، بغداد، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ سليمان نوار، عبدالعزيز، داود باشا والى بغداد،
قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب
الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ عزاوي، عباس، تاريخ العراق بين احتلالين،
بغداد، ١٣٧٢ق/١٩٥٤م؛ فهرس مخطوطات جامعة الملك سعود، رياض؛ كحاله، عمر رضا،
مستدرك، بيروت، ١٤٠٦ق؛ همو، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ مراغى، عبدالله
مصطفى، فتح المبين، بيروت، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ نيز:
Bankipore; GAL, S; Khalidov.
محمدجواد پورمرادي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا