دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٣٢
| ابن سمح جلد: ٣ شماره مقاله:١٣٣٢ |
اِبْنِ سَمْح، ابوالقاسم اَصبغ بن محمد بن اصبغ غرناطى (٣٧٠- ٤٢٦ق/٩٨٠-
١٠٣٥م)، رياضىدان و اخترشناس اندلسى. شكلهاي السمج، الشيخ و اصنع در برخى
منابع مانند ابن صاعد (ص ٦٩) و ابن خطيب (١/٤٣٦) گويا اشتباه كاتبان است.
وي در قرطبه زاده شد و در غرناطه درگذشت. از نامة ابوبكر بن بشرون - از
شاگردان مسلمه - به ابن سمح دربارة علم كيميا، چنين استنباط مىشود كه در
دانش كيميا نيز دستى داشته است (ابن خلدون، ٦٩٧).
ابن سمح از بزرگترين شاگردان مسلمة بن احمد مجريطى (د ٣٩٨ق/ ١٠٠٧م) بود.
بعدها پيروي از رأي و نظر ابومحمد السوسى را برگزيد و او را از ديگران برتر
دانست و به سبب نابسامانيهاي سياسى قرطبه، زادگاهش را ترك گفت و به
غرناطه رفت و به حمايت حبّوس صنهاجى امير بنى زميري درآمد. در آنجا دارايى
بسيار اندوخت و فراخ حال و نيكو روزگار گرديد (ابن ابار، ١/٢٠٧). از بزرگترين
شاگردان او، ابومروان سليمان بن الناشى را مىتوان نام برد كه اغلب مآخذ،
زندگى ابن سمح را به نقل از گزارشهاي او آوردهاند (ابن صاعد، ٧٠؛ ابن ابى
اصيبعه، ٣/٦٣؛ ابن خطيب، ١/٤٣٦).
آثار علمى: ١٠ اثر به ابن سمح نسبت داده شده كه نسخههايى از برخى از
آنها در كتابخانههاي جهان مضبوط است: ١. المدخل الى الهندسة، كه شرح و
تفسير كتاب اقليدس است (ابن صاعد، ٦٩)؛ ٢. ثمار العدد، معروف به المعاملات
(همانجا)؛ ٣. كتابى بزرگ در هندسه، كه در آن از خواص خط مستقيم و مقوّس و
منحنى سخن گفته بوده است (همو، ٦٩، ٧٠)؛ ٤ و ٥. دو كتاب دربارة اسطرلاب،
يكى التعريف بصورة صنعة الاسطرلاب (تعريف شكل ساختمان اسطرلاب) در دو
مقاله، و ديگري كتاب العمل بالاسطرلاب (كاربردِ اسطرلاب) در ١٣٠ باب.
نسخهاي از كتاب اخير در كتابخانة موزة بريتانيا مضوبط است VI/٢٤٩) ؛ GAS, ابن
ابى اصيبعه، همانجا)؛ ٦. كتاب الزيج. ابن سمح اين كتاب را كه از تأليفات
بسيار معتبر اوست، براساس روش سند هند، تدوين كرده است (كندي، .(١٢٦ مقري
(٣/١٧٦) بر اين عقيده است كه در اين فن كتابى مانند زيج مسلمة بن مجريطى
و زيج ابن سمح تأليف نشده است. كتاب داراي دو بخش است: يكى مشتمل بر
جدولها و ديگري حاوي رسائلى دربارة آنهاست (ابن صاعد، ٧٠). ابن زرقاله در
كتاب العمل بالصّفيحة خود، از زيج ابن سمح سود جسته است ( ٢ )؛ EI٧. كتابى
راجع به نجوم كه فقط ترجمة آن به زبان اسپانيايى قديم در دست است و در
آن فواصل نقاط اوج كواكب در سال ١٤٦ق (١٠٢٥م) داده شده است VI/٢٤٩) )؛
GAS, ٨. الكافى فى الحساب الهوائى، رسالهاي است در چگونگى محاسبات ذهنى
ارقام بزرگ در ١٠ باب. آلوارت آن را رسالة كافية فى علم الحساب الهوائى
ضبط كرده است. حاجى خليفه (٢/١٣٧٧، ١٣٨١)، بغدادي (١/٢٢٤) و طوقان (٣/٣٣٦)
اين اثر را دو كتاب با نامهاي الكافى فى الحساب الهوائى و الكامل فى
الحساب الهوائى دانستهاند. نسخههاي خطىِ كتاب مذكور در كتابخانة برلين و
اسكوريال نگاهداري مىشود ( آلوارت،همانجا؛ I/٨٦١ S, )؛ GAL, ٩. كتاب طبيعة
العدد (ابن صاعد، همانجا).
در ميان آثار ابن سمح از كتابى به نام رماية الغرض و حماية الجوهر عن
العرض نيز نام برده شده است (جامعه، ٥(٢)/٢٦١). اگرچه فيلسوف الدوله (ص
٦٧) او را در طب نيز صاحب نظر دانسته و از دو اثر ناتمام وي تعليقات فى
الطب و رسالة فى حفظ الصحة سخن گفته است، ليكن در هيچيك از مآخذ معتبر به
اين مطلب اشاره نشده است.
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره، ١٣٧٥ق/
١٩٥٥م؛ ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء، بيروت، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛ ابن
خطيب، محمد، الاحاطه، قاهره، دارالمعارف؛ ابن خلدون، مقدمه، به كوشش خليل
شحاده، بيروت، ١٤٠١ق؛ ابن صاعد اندلسى، صاعد، طبقات الامم، به كوشش لويس
شيخو، بيروت، ١٩١٢م؛ بغدادي، ايضاح؛ جامعه، خطى؛ حاجى خليفه، كشف؛ طوقان،
قدري حافظ، تراث العرب العلمى، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ فيلسوفالدوله،
عبدالحسين، مطرح الانظار، تبريز، ١٣٣٤ق/١٩١٦م؛ مقري تلمسانى، احمد، نفح
الطيب، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ نيز:
Ahlwardt; EI ٢ ; GAL; GAL, S; GAS; Kennedy, E. S., A Survey of Islamic
Astronomical Tables, Philadelphia, ١٩٥٦.
رضا انزابىنژاد
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا