دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٣٠
| ابن سماک، ابو عمرو جلد: ٣ شماره مقاله:١٣٣٠ |
اِبْنِ سَمّاك، ابوعمرو عثمان بن احمد بن عبدالله بن يزيد دَقّاق (د ٢٦
ربيعالاول ٣٤٤ق/٢٠ ژوئية ٩٥٥م)، محدِث بغداد. از جزئيات زندگى و حتى مذهب
فقهى وي اطلاعى در دست نيست. همين مقدار مىدانيم كه او در بغداد مىزيسته
است (سمعانى، ٧/٢٠٤؛ قس: حاكم، ١/١٨٨؛ خطيب، تاريخ، ١١/٣٠٢). ابن سماك از
مشايخ بسياري بهره برده كه از آن ميان مىتوان از محمد بن عبيدالله بن
منادي، حسن بن مكرم، محمد ابن حسين خثعمى، جعفر بن محمد بن مالك،
ابوقلابه رقاشى و يحيى بن ابى طالب نام برد (دار قطنى، ١/٧٢، ٨٣، ٩٩؛
حاكم، همانجا؛ مفيد، ٣٤٠؛ نجاشى، ١١٢؛ براي آگاهى از ديگر مشايخ وي نك:
دارقطنى، جم؛ حاكم، جم؛ مفيد، ٢٩٣؛ طوسى، جم؛ خطيب، همان، ١١/٣٠٢-٣٠٣؛ همو،
شرف، جم؛ ذهبى، سير، ١١/٣٤٩، ١٥/٤٤٤؛ رودانى، جم). وي همچنين قرائت را نزد
اسماعيل بن اسحاق قاضى و محمد بن احمد براء فراگرفت و ابوالحسن دارقطنى
علاوه بر حديث در قرائت نيز از وي بهره برده است (دارقطنى، ١/٥٨، جم؛ ابن
جزري، ١/٥٠١).
از ديگر راويان و شاگردان وي حاكم نيشابوري، ابن شاهين، شيخ مفيد، ابوعلى
بن شاذان، محمد بن عثمان نصيبى، هلال بن محمد حفّار، ابن منده و ابن فضل
قطان را مىتوان نام برد (حاكم، ١/٣٧، جم؛ مفيد، ٣٤٠؛ نجاشى، همانجا؛ طوسى،
١/٣٦٧؛ خطيب، تاريخ، ١١/٣٠٢؛ ذهبى، سير، ١٥/٤٤٥؛ براي آگاهى از ديگر راويان
وي نك: مفيد، ٢٩٣؛ طوسى، ١/٣٩٦، ٢/٩؛ خطيب، همانجا؛ همو، شرف، جم؛ رودانى،
جم).
برخى از رجالنويسان همچون حاكم نيشابوري، دارقطنى، ابن شاهين و خطيب
بغدادي وي را توثيق كردهاند (نك: حاكم، ١/١٨٨؛ خطيب، تاريخ، ١١/٣٠٢-٣٠٣).
ليكن ذهبى ( ميزان،٣/٣١، مغنى، ٢/٤٢٤) نه شخص وي، بلكه اسناد برخى روايات
او را مورد طعن قرار داده است. بنابر نقل ابن حجر (٤/١٣١) وي داراي سندي
عالى بوده و با اينكه قريب ٩٠ سال بعد از بخاري (د ٢٥٦ق) وفات يافته، از
برخى از مشايخ او روايت كرده است. ابن سماك در بغداد درگذشت (سمعانى،
٧/٢٠٥) و پسرش ابوالحسين محمد بر او نماز گزارد و در بابالدير بغداد به خاك
سپرده شد (خطيب، همان، ١١/٣٠٣).
آثار: ١. الامالى ( فهرس،شم (٧)٣٨٢٥)، احتمال دارد استفادههاي طوسى در امالى
خود (جم) از ابن سماك به نقل از اين كتاب باشد؛ ٢. الفوائد المنتقاة (همان،
شم (١٧)٣٧٧١، (٥)٣٨١٢)؛ ٣. وفيات شيوخه (همان، شم (١٥)٣٨٤٢)؛ ٤. چند جزء حديثى
كه در كتابخانة ظاهريه موجود است (همان، شم (٢)٣٨٣٩، (٦)٣٧٩٩؛ ظاهريه، ١/٢٠٤،
٢٤٧)؛ ٥. همچنين ابن سماك تأليفى در فضائل اهل بيت(ع) داشته كه نسخهاي
از آن با تاريخ ٣٤٠ق در اختيار ابن طاووس بوده است (نك: ابن طاووس، ٢٠،
١٨٠-١٨١). ظاهراً رواياتى كه از ابن سماك در زمينة فضائل اهل بيت(ع) در
آثار ديگر مؤلفان (نك: مفيد، ٢٩٣؛ ابن شهر آشوب، ٢/٨٨، ١٣٦، ١٨٦، ٢٨٢، ٣٣٧؛
خوارزمى، ١٠٠، ١٢٥، ١٢٨) نقل شده، از همين كتاب است. ابن شهر آشوب كه از
وي با عنوان قاضى نام برده، روايتى دربارة مولد امام على(ع) به نقل از
ابن سماك مىآورد كه با ديگر روايات در اين موضوع قابل مقايسه است
(٢/١٧٢). گفتنى است كه برخى از آثار سلف به روايت ابن سماك در كتابخانة
ظاهريه موجود است ( فهرس،١٩٨، ٢٤٨، ٢٤٩، ٣٩١).
مآخذ: ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/
١٩٣٣م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩-١٣٣١ق؛
ابن شهر آشوب، محمد، مناقب آل ابى طالب، قم، چاپخانة علميه؛ ابن طاووس،
على، اليقين، نجف، ١٣٦٩ق/١٩٥٠م؛ حاكمنيشابوري، محمد، المستدركعلى
الصحيحين، حيدرآباد دكن، ١٣٢٤ق؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره،
١٣٤٩ق؛ همو، شرف اصحاب الحديث، به كوشش خطيب اوغلى، آنكارا، ١٩٧١م؛
خوارزمى، موفق، المناقب، نجف، ١٩٦٥م؛ دارقطنى، على، السنن، به كوشش
عبدالله هاشم يمانى، قاهره، دارالمحاسن؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به
كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم زيبق، بيروت، ١٩٨٤م؛ همو، ميزان الاعتدال، به
كوشش على محمد بن بجاوي، بيروت، ١٩٦٣م؛ همو، المغنى فى الضعفاء، به كوشش
نورالدين عتر، دمشق، دارالمعارف؛ رودانى، محمد، صلة الخلف بموصول السلف،
بهكوشش محمد حجّى، بيروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب،
حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ طوسى، محمد، الامالى، بغداد، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛
ظاهريه، خطى (مجاميع)؛ فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد
سواس، دمشق، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ مفيد، محمد، الامالى، به كوشش غفاري و استاد
ولى، قم، ١٤٠٣ق؛ نجاشى، احمد، الرجال، به كوشش موسى زنجانى، قم، ١٤٠٧ق.
بخش علوم قرآنى و حديث
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا