دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣١٨
| ابن سکره، ابوالحسن جلد: ٣ شماره مقاله:١٣١٨ |
اِبْنِ سُكَّره، ابوالحسن محمد بن عبدالله هاشمى (د ١١ ربيعالا¸خر ٣٨٥ق/١٥
مة ٩٩٥م)، شاعر فكاههسرا و هزلگو و نكتهپرداز عهد عباسى. او به ابن رائطه
(خطيب بغدادي، ٥/٤٦٥) يا ابن رابطه (ابن تغري بردي، ٤/١٧٣) نيز شهرت داشته
است. برخى (تنوخى، ٢٥٨) جد او را سكره و بعضى (ثعالبى، ٣/٣) محمد ضبط
كردهاند كه احتمالاً محمد نام و سكره لقب او بوده است. ابن سكره از اعقاب
مهدي، خليفة عباسى است (خطيب بغدادي، همانجا؛ ابن اثير، ٩/١١٥). وي در
روزگاري ظهور كرد كه محيط فسادآلود و اشرافى بغداد، شعر مجالس عيش و نيز كوچه
و بازار و حتى آنچه را به «سخف» و مجون مشهور بود، بسيار مىپسنديد. در آن
فضاي شگفت بود كه شاعري چون ابن حجاج از شعر سخف مكتبى ساخت و ده
پانزده جلد از ديوان خود را سراسر به آن موضوع اختصاص داد. ابن سكره كه
به همان مكتب مىگراييد و همان معانى را به شعر در مىآورد، هرگز نتوانست از
ساية سنگينى ابن حجاج سر بركشد و در تاريخ نامور گردد. با اينهمه، بسياري شعر
او را ستودهاند (مثلاً نك: ثعالبى، خطيب بغدادي، ابن تغري بردي، همانجاها؛
ابن خلكان، ٤/٤١٠، ٤١٣). در برابر، نويسندگانى كه هرگز جانب وقار و خردمندي
را فرو نمىنهادند، در وي به چشم تحقير نگريستهاند؛ مثلاً ابوحيان (١/١٣٧) او
و ابن حجاج را از عقل بىبهره خوانده و گرفتار گمراهى و زيانكاري دانسته
است. هيچيك از مآخذ موجود سرگذشت زندگى ابن سكره را ضبط نكردهاند. برخى از
اشعار او حكايت مىكند كه در ايام وزارت مهلّبى مورد عنايت او بوده و در
رفاه و آسايش به سر مىبرده است (نك: ثعالبى، ٣/٢٣-٢٤). احتمالاً در همين
روزگارِ آسايش بود كه نيابت نقابت هاشميان يافت (ابن كثير، ١١/٣١٨)، به
مدح اعيان بغداد پرداخت و بخشندگيشان را ارج نهاد (ثعالبى، ٣/٢٦)، با
ابراهيم بن هلال صابى و فرزندش مُحسَّنَ دوستى يافت (ياقوت، ١/٨٨) و
دربارة قاضى القضاة ابوسائب عتبة بن عبيدالله (د ٣٥٠ق) قصايدي سرود (همدانى،
١/١٧٩).
زمانى كه متنبى به بغداد آمده و از مدح مهلّبى وزير خودداري كرده بود،
گروهى از شعراي درگاه وزير به هجو او پرداختند و موجب گريز او از بغداد شدند.
يكى از اين شاعران ابن سكره بود و ديگري رقيبش ابن حجاج (نك: ثعالبى،
١/٩٩). بدينسان ملاحظه مىكنيم كه اين دو شاعر، در بارگاه امير، لاجرم
همنشين يكديگر بودهاند، به يك شيوه شعر مىسرودهاند و عاقبت به مهاجات
پرداختهاند. بغداديان آنان را از ديدگاه هنر شاعري در يك صف مىنهادند و
باجرير و فرزدق قياس مىكردند (ثعالبى، ٣/٣). ابن سكره را گويا به حضرت
امام على(ع) و خاندان وي ميلى نبود (نك: ابن اثير، همانجا) و شايد هم گاه
پاي از حد ادب بيرون مىنهاد؛ به همين سبب در شعري كه در مدح امام
على(ع) سروده شده و به ابن حجاج منسوب است، ابن سكره از آن جهت كه
نسبت به خاندان آن حضرت بىحرمتى روا داشته، سخت مورد هجو و شماتت قرار
گرفته است (نك: ه د، ابن حجاج). نيز شايد به همين سبب باشد كه چون
ديلميان شيعى مذهب بر بغداد چيره شدند و در پناه ايشان، شيعيان چندي قدرت
يافتند، وي از حمايت بزرگان دولت محروم گرديد و بىنوايى و تنگدستى
گريبانگيرش شد. احتمالاً دو قطعة كوتاه، ولى بسيار پرمعنايى كه ثعالبى
(٣/٢٢-٢٣) نقل كرده، در همين دوران سروده شده است: در قطعة نخست مىپندارد
كه اصل و نسبش درِ روزي را بر وي بسته و از اين رو، حسرت «كُستيج»
زردشتيان و صليبترسايان را مىخورد؛ در قطعة دوم به فرا رسيدن عيدي اشاره
مىكند، اما مىگويد: «عيد و سرور از آنِ من هاشمى نيست، بلكه از آنِ اهل
قم و كاشان و كرج است». وي همين معنى را در قطعة ديگري (همو، ٣/٢٥) تكرار
كرده و گفته است كه اقبال هرگز به او روي نمىآورد، زيرا پدرش «ابطحى
نژاد» است و به قم و كرج انتساب ندارد. اما اين اشعار نكتهآميز سودي به
بار نمىآورد و فقر همچنان بر وي غالب بود (همو، ٣/٢٣-٢٤). از اينرو خطاب به
وزيري كه ندانستيم كيست، شعري سرود و از تنگى روزگار ناليد و در وصف فقر
خويش با وي گفت كه حتى مردار بر وي حلال گشته است (همو، ٣/٢٤، ٢٥).
از مجموعة آثار ابن سكره، اينك جز آن ٤١٠ بيتى كه ثعالبى آورده و چند
قطعهاي كه در منابع ديگر گردآمده، چيزي در دست نيست، اما گويند: ديوان وي
مشتمل بر بيش از ٥٠ هزار بيت بوده كه بيش از ١٠ هزار بيت آن دربارة كنيزك
سياهپوستى به نام خمره سروده شده بود (ثعالبى، ٣/٣). حكايتى كه دربارة
خمره و اشعار هزلآميز ابن سكره آوردهاند، كثرت اشعاري را كه دربارة اين
كنيزك سروده شده، توجيه مىكند: همسرِ شاعر كه دختر ابوتحفة هاشمى بود. از
توجه شوي به كنيزك سياهپوست دچار حسد شد و شكايت بر نقيب هاشميان برد، و
سرانجام شاعر ناگزير گرديد كه براي ارضاي خاطر همسر، هر روز خمره را هجو گويد
(نك: صابى، ٣٧٧- ٣٧٨). با اينهمه چنان كه ديديم، ابن سكره نتوانست شعر خود
را سراسر در خدمت مكتب «سخف» نهد و به راستى رقيب ابن حجاج گردد؛ ما به
نمونههايى از اشعار مديح و عتاب او كه به شيوة ديگر شاعران سدة ٤ق/١٠م
سروده شده و از «سخف» نيز تهى است، اشاره كرديم. علاوه بر اين ثعالبى
(٣/٣ بب) نمونههايى از تغزل و خمريه نيز آورده است. يافعى (٢/٤٢٨-٤٢٩) هم
شعري اندرزگونه، همراه با ستايش پيامبر(ص) از او نقل كرده است (براي
نمونههاي ديگر شعر او نك: جرجانى، ٢٩٨؛ حريري، ٢٥٧؛ همدانى، ١/١٨٤؛ ابن
شجري، ٢٨١؛ شريشى، ٣/٣٩)، اما بيشتر اشعار او - مانند نمونههايى كه دربارة
تنگدستيش ذكر كرديم - هزلآميز است و مىتواند براي بررسى جامعة آن روزگار
سودمند باشد.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن
شجري، هبةالله، الحماسة، حيدرآباد دكن، ١٣٤٥ق؛ ابن كثير، البداية؛ ابوحيان
توحيدي، على، الامتاع و المؤانسة، به كوشش احمد امين و احمد الزين، قاهره،
١٩٣٩م؛ تنوخى، محسن، جامع التواريخ، به كوشش د. س. مارگليوث، قاهره،
١٩١٨-١٩٢١م؛ ثعالبى، يتيمة الدهر، به كوشش محمد محيىالدين عبدالحميد، بيروت،
دارالفكر؛ جرجانى، عبدالقاهر، اسرار البلاغة، به كوشش محمد رشيدرضا، بيروت،
١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ حريري، قاسم، مقامات، قاهره، المكتبة التجارية الكبري؛ خطيب
بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ شريشى، احمد، شرح مقامات
الحريري، به كوشش محمد عبدالمنعم خفاجى، قاهره، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ صابى، محمد،
الهفوات النادرة، به كوشش صالح الاشتر، دمشق، ١٣٨٧ق/١٩٦٨م؛ همدانى، محمد،
تكملة تاريخ الطبري، به كوشش البرت يوسف كنعان، بيروت، ١٩٦١م؛ يافعى،
عبدالله، مرآةالجنان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٧-١٣٣٩ق؛ ياقوت، ادبا. ابومحمد وكيلى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا