دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٨٦
| ابن ساعاتی، ابوالعباس جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٨٦ |
اِبْنِ ساعاتى، ابوالعباس مظفرالدين احمد بن على بن تغلب (٦٥١ -
٦٩٤ق/١٢٥٣- ١٢٩٥م)، فقيه، اصولى و اديب حنفى. برخى نام نياي او را «ثعلب»
آوردهاند (لكنوي، ٢٦). او از خاندانى اهل علم برخاست. پدرش على عالم نجوم
و هيأت بود و احتمالاً ساعتى كه وي بر سر در مدرسة مستنصرية بغداد ساخته بود
(سلامى، ٣٦)، سبب شهرت او به ساعاتى و شهرت فرزندش به ابن ساعاتى گرديد
(قس: خوانساري، ١/٣٢٥). اصل آنان از بعلبلك لبنان بود، اما احمد در بغداد
زاده شد و در همانجا رشد و كمال يافت (سلامى، ٣٥) و دانش و فقاهت آموخت و تا
آنجا پيش رفت كه پيشواي بزرگ عصر خويش در فقه حنفى گرديد (لكنوي، همانجا).
از جملة استادان وي از ابوالندي معد بن نصرالله حراّنى مىتوان نام برد
(سلامى، همانجا). ابن ساعاتى در مدرسة مستنصرية بغداد، حوزة درسى براي حنفيان
داشت و عالمان روزگارش او را به برتري ستودهاند (يافعى، ٤/٢٢٧). و لكنوي او
را توثيق كرده است (همانجا). ابوعبدالله محمد بن محمود اصفهانى (د ٦٨٨ ق/
١٢٨٩م) اصولى و متكلم، او را ستايش بسيار گفته و بر ابن حاجب در دانش و
ادب ترجيح داده است (ابن تغري بردي، ١/٤٠٠). ابن ساعاتى به فصاحت بيان
و زيبايى خط نيز مشهور بوده است (يافعى، همانجا). زكىالدين سمرقندي و
ناصرالدين محمد در شمار كسانى هستند كه از وي بهره بردهاند و نيز دخترش
فاطمه نزد او فقه آموخت و بهرهاي فراوان يافت (لكنوي، ٢٧). ابوحيان نحوي
از او اجازة حديث يافت (سلامى، ٣٦).
ابن ساعاتى تأليفاتى در فقه و اصول و ادب دارد كه نسخههاي خطى آنها در
كتابخانههاي مختلف جهان موجود است مانند: بديعالنظام فى اصول الفقه،
مجمع البحرين و ملتقى النيّرين، فرائض و شرح مجمع البحرين و ملتقى
النيرين I/٦٥٨) S, ؛ GAL, شورا، شم ١٣٣٨؛ مركزي، ٧/٥٦٢ -٥٦٣؛ مرعشى، ١٠/٣٨).
مآخذ: ابن تغري بردي، المنهل الصافى، به كوشش احمد يوسف نجاتى، قاهره،
١٩٥٦م؛ خوانساري، محمدباقر، روضاتالجنات، تهران، ١٣٨٦ق/١٩٦٢م؛ سلامى، محمد،
تاريخ علماء بغداد، به كوشش عباس عزاوي، بغداد، ١٣٥٧ق؛ شورا، خطى؛ لكنوي،
محمد عبدالحى، الفوائد البهية، بيروت، ١٣٢٤ق؛ مرعشى، خطى؛ مركزي، خطى؛
يافعى، عبدالله، مرآةالجنان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٤-١٣٣٩ق؛ نيز:
, S.
حسن يوسفى اشكوري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا