دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٨١
| ابن زياد، ابوالضياء جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٨١ |
اِبْنِ زياد، ابوالضياء عبدالرحمان بن عبدالكريم غيثى (٩٠٠- ٩٧٥ق/١٤٩٥-
١٥٦٨م)، فقيه، محدث و عارف شافعى يمانى. در ترجمة ابن زياد آگاهى بيشتري
از آنچه عيدروسى آورده در دست نيست و آنچه در ديگر منابع آمده برگرفته از
همانست. وي از نژاد مقاصره، تيرهاي از عك بن عدنان بود، در زَبيد تولد
يافت؛ قرآن را از پدرش آموخت و حفظ نمود؛ پس از آن فقه را از فقيهانى چون
محمد و احمد (فرزندان موسى صنجاعى) و احمد المزجّد و شيخالاسلام ابوالعباس
ابن طيب طبنداوي، تفسير و حديث را از حافظ وجيهالدين بن ديبع و موسى بن
عبداللطيف المشرع، اصول فقه را از جمالالدين يحيى قُتيب و ادبيات عرب را
از محمد مفضل لحيانى آموخت. در ٩٤٢ق/١٥٣٥م حج گزارد و مدتى در مكه و مدينه
درنگ كرد و به تدريس پرداخت. عالمان آن دو شهر از جمله مفتى حجاز عبدالعزيز
زمزمى در درس او حاضر مىشدند. از سال ٩٤٨ق به بعد، پس از درگذشت استادش
طبنداوي در مسند تدريس و افتاء قرار گرفت. فقه را در جامع كبير زبيد در
مدرسههاي وهابيه، اشرفيه و واثقيه، و حديث را در جامع پاشا مصطفى النشّار
تدريس مىكرد. ماههاي رجب، شعبان و رمضان را به قرائت و مقابلة صحيح بخاري
در جامع مظفري اختصاص داده بود؛ در حدود ٤٠ نسخه از اين كتاب در مقابله به
كار مىرفت و خود ابن زياد از فتحالباري فى شرح صحيح البخاري استفاده
مىكرد. كار مقابله، صبح روز ٢٩ ماه رمضان طى مراسمى كه در آن، امير شهر و
قضات شرع و ديگر مردم شركت مىكردند، پايان مىيافت.
ابن زياد در تدريس بسيار دقيق بود؛ پس از مطالعة كامل به تدريس مىپرداخت و
گاه كه مجال مطالعه نمىيافت از تدريس خودداري مىكرد. ابن زياد، به رغم
شهرت و اعتبار اجتماعى فراوان، در فقر و تنگدستى مىزيست و جز تعداد اندكى
كتاب، چيز ديگري نداشت. در ٩٦٤ق/١٥٥٧م از بينايى محروم شد؛ اما به ياري
فرزند و برخى از شاگردانش به كار علمى و تحقيقى خود ادامه داد و تدريس را
رها نكرد. او در فقه، شافعى؛ در كلام، اشعري و در تصوف، پيرو يافعى بود. وي
به محيىالدين بن عربى اعتقاد داشت و از سخنان او سود مىجست و از اين رو
صوفيان او را محترم مىشمردند. در عين حال، از نظر اجتماعى بين گروههاي
مختلف داراي نفوذ كلمه بود. اينكه گفته شده است ابن زياد به پرسشهايى كه
از حبشه، هند، حجاز و حضرموت مىرسيد پاسخ مىگفت، نشانة آن است كه شهرت او
از زبيد و پيرامون آن فراتر رفته بوده است. در برخى از مسائل فقهى، بين او
و برخى از عالمان روزگارش مانند ابن حجر هيتمى، مفتى مكه، بحث و مجادله
وجود داشت كه او در برخى از آثارش به اين مسائل اختلافى پرداخته است. وي
در زبيد درگذشت و پسرش عبدالسلام بر او نماز خواند و در مقبره باب القرتب به
خاك سپرده شد. و جمع عظيمى در اين مراسم شركت كردند (عيدروسى، ٢٧٣-٢٧٩).
آثار: ابن زياد داراي تأليفات بسياري است كه عمدتاً در فقه و حديث است.
خطى: ١. الاجوبة المرضية عن الاسئلة المكية (خديويه، ٧/٣٩٢؛ صنعا، ٢/٨٨٠)؛ ٢.
تحذير ائمة الاسلام عن تغيير بناء المسجد الحرام (خديويه، همانجا؛ صنعا،
٢/٩٧٠)؛ ٣. مناقب الائمة الاربعة و تقليدهم و اثبات الحمد (احتمالاً «الجهر»)
بالبسملة، (همان، ٤/١٨١٣)؛ ٤. المواهب السنية فى الاجوبة عن المسائل العدنية،
(خديويه، ٧/٣٩٥). وي داراي آثار ديگري نيز مىباشد كه نسخههاي خطى آنها در
كتابخانههاي دنيا موجود است (نك: خديويه، ٧/٣٩١- ٣٩٥؛ II/٥٥٥ S, GAL,
II/٥٣٢-٥٣٣;
فتاوي فقهى وي تحت عنوان غاية تلخيص المراد من فتاوي ابن زياد توسط
عبدالرحمان بن محمد بن حسين با علوي جمعآوري شده و به سال ١٣٠٣ق در مصر
به چاپ رسيده است.
مآخذ: خديويه، فهرست؛ صنعا، خطى؛ عيدروسى، عبدالقادر، النور السافر، بيروت،
١٩٨٥م؛ نيز:
; GAL, S.
حسن يوسفىاشكوري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا