دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٧٤
| ابن زولاق جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٧٤ |
اِبْنِ زولاق، ابومحمد حسن بن ابراهيم بن حسين بن حسن بن على بن خالد
بن راشد بن عبدالله بن سليمان بن زولاق مصري ليثى (٣٠٦-٣٨٦ق/٩١٩-٩٩٦م)،
فقيه و محدّث. برخى درگذشت او را ٣٨٩ق نوشتهاند (ياقوت، ادبا، ٧/٢٢٦؛ ذهبى،
١٦/٤٦٣؛ صفدي، ١١/٣٧٠). او در جوانى به حديث و تاريخ روي آورد و حديث را از
ابوجعفر طحاوي فراگرفت. ابن زولاق در ٣٣٠ق به دمشق رفت (ذهبى، همانجا) و
پس از حضور در مجالس درس محدّثان و راويان آن ديار به مصر بازگشت و مدتى
عهدهدار امر قضا شد، اما چون شيفتة تاريخ و گردآوري رويدادهاي آن بود، بيشتر
عمر را بر سر اين كار گذاشت.
ابن حجر عسقلانى پس از بيان اين نكته كه ابن زولاق از جمع كثيري استماع
حديث كرده و تصانيف او را گواه بر اين امر دانسته است، گفته كه ابن اعين
الغزال به ناحق او را، به دليل ابراز تشيع نسبت به فاطميان، نكوهش و
تكذيب كرده است (٢/١٩١) كه با توجه به تأليفات او، تشيع وي بعيد
نمىنمايد. امين (٤/٦٢٥ -٦٢٦) كه زندگىنامة نسبتاً كاملى از ابن زولاق به
دست داده است، با استناد به همين قول ابن حجر، ابن زولاق را شيعه دانسته
و مىگويد كه احتمالاً دوازده امامى بوده است.
آثار: نوشتههاي ابن زولاق از منابع عمده و اصيل تاريخ سدههاي نخستين مصر
اسلامى به ويژه دورههاي اخشيدي و فاطمى است. البته بيشتر اين آثار از
ميان رفته، اما پيش از آن، از مآخذ مؤلفان تاريخ بوده است. از كتابهاي او
جز چند نسخة خطى ناقص (خديويه، ٥/٦ -٧؛ ازهريه، ٥/٣١٩) در دست نيست. مؤلفان
آثار بسياري را به او نسبت مىدهند: اتمام اخبار امراءِ مصر للكندي (مقريزي،
اتّعاظ، ١٤٦)؛ ذيل اخبار قضاة مصر كندي، در اخبار قاضيان مصر كه از ٢٤٦ق با
ترجمة احوال قاضى بكار بن قتيبه آغاز مىشود و به رجب ٣٨٦ق در احوال محمد
بن نعمان قاضى فاطمى پايان مىيابد (ابن خلكان، ٢/٩١؛ حاجى خليفه، ١/٢٨).
بر همين كتاب كندي، ابن حجر و شاگردش سخاوي ذيلهايى نوشتهاند (حاجى
خليفه، ١/٣٠١)؛ اخبار سيبويه المصري كه افزون بر شرح احوال، برخى از اشعار
و لطايف و كلمات قصار سيبويه را آورده است (ازهريه، خديويه، همانجاها؛
بروكلمان، ٣/٨٤)؛ العيون الدعج فى حلى دولة بنى طغج كه ابن سعيد مختصر آن
را در المغرب فى حلى المغرب نقل كرده است (شِيال، ١٤٦)؛ الموازنة بين مصر
و بغداد (ابن ظهيره، ١٣١)؛ تاريخ الكبير على السنين (ابن شاكر، ١٧٢؛ ياقوت،
ادبا، ٧/٢٢٦). بروكلمان (همانجا) معتقد است كه اين كتاب تاريخ مصر تا
٤٩ق/٦٦٩م را در بر دارد؛ تاريخ مصر (دواداري، ٦/٤) يا تاريخ مصر و فضائلها
(دوسلان، )؛ I/٣٣٠ سيرة ابن طولون (سخاوي، ١٨٣)؛ سيرة العزيز (ابن شاكر،
همانجا)؛ سيرة المعزلدين الله كه اهّم مؤلفات اوست و مقريزي بخش عمدة كتاب
خود را از آن گرفته است (شيال، همانجا)؛ سيرة جوهر (ياقوت، ادبا، ابن شاكر،
همانجاها؛ قس: بروكلمان، همانجا كه نام كتاب را سيرة القائد جوهر ضبط كرده
است)؛ سيرة خمارويه (سخاوي، همانجا)؛ سيرة كافور؛ سيرة محمد بن طغج الاخشيد
(ياقوت، ادبا، همانجا؛ ابن شاكر، همانجا)؛ فضايل مصر و اخبارها (سخاوي، ٢٧).
روزنتال (ص ١٧٨) انتساب اين كتاب را به ابن زولاق، به دليل ضعف تأليف،
مورد انتقاد قرار داده و نيز معتقد است (همانجا، حاشية ٩٤) چهار كتابى كه
بروكلمان (٣/٨٣ -٨٤) از ابن زولاق دانسته است «به ظاهر همه يكى يا كاملاً
شبيه يكديگر است...». دوسلان (همانجا) اين اثر را مختصر يك كتاب مفصل ديگر
دانسته است؛ فى فضائل مصر و النيل ( آلوارت، )؛ V/٤٢٢ كتاب فى خطط مصر كه
نام آن در غالب منابع آمده است؛ كواكب در احوال خاندان ماذرايى (ويت،
حاشية خطط، ٢(١)/٦٦). نام ديگر اين كتاب سيرة الماذر آيتين است (ابن شاكر،
١٧٢؛ ياقوت، ادبا، همانجا).
آثار ابن زولاق، چنانكه اشاره شد، توجه مورخان و نويسندگان بعدي را به خود
جلب كرده است. اينان گاه به صراحت و با ذكر نام و اغلب بدون ذكر نام
مطالب خود را از نوشتههاي ابن زولاق گرفتهاند، براي نمونه ياقوت در معجم
البلدان در ٨ مورد، ابن خلكان در ٤ مورد، دواداري در ٢ مورد، ابن دقماق در ٣
مورد، مقريزي در اتّعاظ در ٤ مورد و در خطط نيز در ٤ مورد، ابن ظهيره در ٢٠
مورد، حرّ عاملى در ١ مورد، ابن حجر در ٣٦ مورد به نوشتههاي ابن زولاق
استناد جستهاند، علاوه بر اينها ويت (ص معتقد است كه ابن ميسر هم از ابن
زولاق بسيار نقل كرده و تقريباً تمامى گزارش مربوط به سالهاي ٣٦٢ تا ٣٦٥ق
را از وي گرفته است. برخى نيز ابن سعيد و ابن حجر را، پس از مقريزي، از
مؤلفانى دانستهاند كه بيش از ديگران از ابن زولاق نقل كردهاند ( ٢ EI).
مآخذ: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢١-
١٣٢٩ق؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، نسخة عكسى
موجود در كتابخانة مركز؛ ابن ظهيره، محمد بن محمد، الفضائل الباهرة فى محاسن
مصر و القاهرة، به كوشش مصطفى السقاء و كامل المهندس، قاهره، ١٩٦٩م؛
ازهريه، فهرست؛ امين، محسن، اعيان الشيعة، بيروت، ١٠٤٣ق/١٩٨٢م؛ بروكلمان،
كارل، تاريخ الادب العربى، ترجمة عبدالحليم النجار، قاهره، دارالمعارف؛
حاجى خليفه، كشف؛ خديويه، فهرست؛ دواداري، ابوبكر بن عبدالله، كنزالدرر،
به كوشش صلاحالدين منجد، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ ذهبى، محمد بن احمد، سير
اعلام النبلاء، به كوشش شعيب الارنؤوط و اكرم البوشى، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛
روزنتال، فرانتس، تاريخ تاريخ نگاري در اسلام، ترجمة اسدالله آزاد، مشهد،
١٣٦٥ش؛ سخاوي، محمد بن عبدالرحمان، الاعلان بالتوبيخ، به كوشش فرانتس
روزنتال، بغداد، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ شيال، جمال الدين، حاشيه بر اتعّاظ الحنفاء
(نك: مقريزي در همين مآخذ)؛ ياقوت، ادباء؛ همو، بلدان؛ نيز:
Ahlwardt; EI ٢ ; De Slan; wiet, Gaston, X Compte rendu d'Ibn Muyassar, Annales
d'Egypte n , ١٦٢١, vol. XVIII.
عبدالمحمد روحبخشان (رب) ١/٩/٧٧