دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٦٥
| ابن زرب جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٦٥ |
اِبْنِ زَرْب، ابوبكر محمد بن يبقى بن زرب اندلسى (٣١٧-٣٨١ق/ ٩٢٩-٩٩١م)،
فقيه، محدث و خطيب مالكى.
ابن زرب در اوايل فرمانروايى عامريان در قرطبه مىزيست (حميدي، ١/١٦٢) و در
فقه مالكى از شهرت بسزايى برخوردار بود. قاضى عياض (٤/٦٣٠) او را از
مبرزترين فقيهان زمان خود در فقه مالكى دانسته است. وي فقه را نزد ابوبكر
محمد بن احمد اموي معروف به لؤلؤي و حديث را نزد قاسم بن اصبغ و محمد بن
عبدالله بن ابى دُليم فراگرفت و از طبقة آن دو نيز روايت كرد (ابن فرضى،
٢/٩٦). از جملة شاگردان وي در فقه و حديث قاضى ابوالوليد يونس ابن عبدالله
بن مُغيث معروف بن ابن صفّار، ابوبكر عبدالرحمان بن احمد بن حَوْبيل،
عبدالوارث بن سفيان بن حبرون (حميدي، ١/١٦٢، ٢/٤٦٦-٤٦٧)، ابو عثمان سعيد بن
محسن غاسل و ابوممد عبدالله ابن يحيى بن دحون و احمد بن عبدالله معروف
به ابن ذكوان را مىتوان نام برد (قاضى عياض، ٤/٦٦٢، ٦٧٦، ٧٢٩).
ابن زرب از قاضيان بنام اندلس بود و بيشتر شهرت وي نيز به همين منصب
اوست. وي در ايام هشام بن حكم المؤيد اموي در ٣٦٧ق/٩٧٨م (ابن خطيب، ٤٨-
٤٩؛ قاضى عياض، ٤/٦٣٠) به مقام قاضى القضاتى گمارده شد و تا پايان عمر در
اين مقام باقى بود. او بسيار مورد تكريم منصور محمد بن ابى عامر بود (قاضى
عياض، ٤/٦٣٢؛ نباهى، ٧٩).
وي بسيار زاهد و متشرع بوده است. در اواخر زندگى به زهد و عبادت بيشتر
گرايش يافت تا آنجا كه گفتهاند هر شب قرآن را ختم مىكرد (قاضى عياض،
٤/٦٣١). شريعت خواهى وي سبب شده بود كه با ابن مسرّه (ه م) و عقايد او
مخالفت كند و كتابى در رد آراي وي بنويسد (همانجا). وي در ٣٥٠ق/٩٦١م پيروان
ابن مسره را واداشت كه از عقايد خود توبه كنند. يك بار نيز همراه با پيروان
ابن مسره در مسجد جامع شرقى حضور يافت و كتب و آثار او را به آتش كشيد
(نباهى، ٧٨). لازم به يادآوري است كه در روزگار خليفه المستنصر در برخورد با
عقايد تسامح برقرار بود، اما پس از مرگ وي هنگامى كه ابن زرب به قضاي
قُرطبه گمارده شد، هجوم به افكار و پيروان ابن مسره آغاز شد (پالنسيا، ٣٣٠).
ابن زرب، افزون بر فقه و قضا در خطابه، ادب و حساب نيز دستى داشت (قاضى
عياض، ٤/٦٣٠ -٦٣١).
دو اثر از ابن زرب ياد شده است: ١. الخصال، كه در فقه مالكى است. وي آن
را در مقابل خصال ابن كاووس حنفى نوشته و نسخهاي از آن در كتابخانة ملى
مادريد موجود است (گيلين، شم .(٣٨ ٢. الرد على ابن مسرة (قاضى عياض، ٤/٦٣١)،
كه از آن نشانى در دست نيست.
مآخذ: ابن خطيب، محمد بن عبدالله، اعمال الاعلام، به كوشش لوي پرووانسال،
بيروت، ١٩٥٦م؛ ابن فرضى، عبدالله بن محمد، تاريخ العلماء، به كوشش عزت
العطار الحسينى، قاهره، ١٩٥٤م؛ پالنسيا، آنخل گونزالس، تاريخ الفكر
الاندلسى، ترجمة حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ حميدي، محمد بن ابى نصر، جذوة
المقتبس، به كوشش ابراهيم الابياري، بيروت، ١٩٨٣م؛ قاضى عياض، عياض بن
موسى، ترتيب المدارك، به كوشش احمد بكير محمود، بيروت، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛
نباهى، ابوالحسن بن عبدالله، تاريخ قضاة الاندلس، به كوشش لوي پرووانسال،
قاهره، ١٩٤٨م؛ نيز:
Guillen Robies, F., Catalogo de los manuscritos arabes, Madrid, ١٨٨٩.
حسن يوسفى اشكوري (رب) ٢٤/٨/٧٧