دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٢٩
| ابن رجب جلد: ٣ شماره مقاله:١٢٢٩ |
اِبْنِ رَجَب، ابوالفرج عبدالرحمان بن احمد بن عبدالرحمان سلامى، ملقب به
زينالدينوجمالالدين(٧٣٦- ٧٩٥ق/١٣٣٦-١٣٩٣م)، فقيه، محدث، مقري و واعظ
حنبلى. وي به ابن نقيب نيز ملقب بوده است (حاجى خليفه، ١/٥٥٩). رجب نام
دوم جد او عبدالرحمان است (ابن حجر، الدرر، ٣/١٥١). تاريخ ولادت او را ابن
حجر در الدرر (٣/١٠٨) در ٧٠٦ق و در بغداد ضبط كرده، ولى در انباء الغمر (٦/١٧٥)
با حروف ٧٣٦ آورده است. با توجه به اينكه ابن رجب به ياد داشته كه در ٣
تا ٥ سالگى در محضر جدش قرائت حديث مىشد (لائوست، ١٦، به نقل از طبقات
(عليمى) و با توجه به وفات جدش در ٧٤٢ق مىتوان گفت كه تاريخ ٧٣٦ق صحيح
است.
ابن رجب در ٧٤٤ق/١٣٤٣م به همراه پدرش به دمشق رفت (ابن عماد، ٦/٣٣٩) و
در آنجا و نيز در حجاز و قدس به فراگرفتن حديث پرداخت (ابن حجر، انباء الغمر،
١/٣٧). وي در دمشق از محمد بن اسماعيل بن ابراهيم خبّاز و ابراهيم بن داوود
عطار و ديگران، در مصر از ابوالفتح ميدومى و ابى الحرم القلانسى و ديگران
(همو، الدرر، ٣/١٠٨- ١٠٩؛ همو، انباء الغمر، ٣/١٧٥) و در مكه از فخرالدين عثمان
ابن يوسف استماع حديث كرد (نعيمى، ٢/٧٦) و از دو شيخ معروف به ابن نقيب و
نووي به كسب اجازه در نقل حديث نايل آمد (ابن عماد، همانجا؛ براي اطلاع
بيشتر در مورد اين دو شيخ نك: ابوغدة ١٥١- ١٥٣)، سپس حدود يك سال به ملازمت
مجالس ابن قيم جوزيه پرداخت تا اينكه ابن قيم درگذشت (ابن رجب، ٢/٤٤٨).
گروه بسياري از جمله زينالدين سليمان بن داوود بن عبدالله موصلى دمشقى
(كتانى، ٢/٦٢) از او بهره برده و غالب حنبليان دمشق از مكتب و درس او
استفاده كردهاند (ابن حجر، انباء الغمر ٣/١٧٦). ابن رجب در فنون حديث از
جهت علم به اسناد و فهم علل و اطلاع بر معانى به پايهاي رسيد كه او را
آگاهترين فرد زمان خود به فهم علل احاديث شمردهاند (همانجا). همچنين از
تأليف كتاب القواعد كه از عجايب روزگار شمرده شده (حاجى خليفه، ١/١٣٥٩)
مىتوان به مهارت او در جمع بين حديث و فقه پى برد. او مردي عابد و زاهد و
گوشهنشين بود و با كسى مرواده نداشت و با صاحبان قدرت رفت و آمد نمىكرد.
در مدرسة سكريّه در محلة كاسه فروشان (القصّاعين) اقامت داشت (ابن عماد،
همانجا) و گويا ناظر همين مدرسه بود (ظاهريه، ١٣٤، به نقل از ابن شجره). وي
در تربت عزية (تربت عزية همان مقبرة عزالدين ابويعلى در صالحية دمشق است)
نيز تدريس مىكرد (نعيمى، ٢/٧٦، ٢٦٠). ابن رجب مدتى مطابق مكتب ابن تيميه
فتوي مىداد و همين امر سبب شد كه بر او خرده بگيرند و به مقابله و مخالفت
با او برخيزند. از اين رو فتوي دادن را ترك گفت (ابن حجر، انباء الغمر،
همانجا). در آشوبى، شرح او بر جامع ترمذي سوخته شد (حاجى خليفه، ١/٥٥٩) و
سرانجام در باغ استيجاري خود در حميريه درگذشت و در گورستان باب الصغير در
كنار قبر ابوالفرج شيرازي (د ٤٨٦ق) به خاك سپرده شد (نعيمى، ٢/٧٧؛ ابن
عماد، ٦/٣٤٠).
آثار:
الف - چاپى: ١. اختيار الاولى فى شرح حديث اختصام الملا´ الاعلى، بيروت،
١٩٨٧م؛ ٢. الاستخراج لاحكام الخراج، مصر، ١٣٥٢ق، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ٣.
اهوال يوم القيامة، قاهره، ١٣٧٨ق؛ ٤. بُغية الانسان فى وظائف رمضان، دمشق،
١٩٦٣م؛ ٥. التخويف من النّار و التعريف بحال دارالبوار كه صفة النار و
التحذير من دارالبوار هم ناميده شده است، مكه، ١٣٥٧ق؛ ٦. جامع العلوم و
الحكم فى شرح خمسين حديثاً من جوامع الكلم، هند، ١٨٩٧م، قاهره، ١٣٢٢ق؛ ٧.
الخشوع فى الصلاة، مصر، ١٣٤١ق؛ ٨. الذيل على طبقات الحنابلة، كه علاوه بر
سير تاريخى مذهب حنبلى در طول تقريباً ٣ سده و فعاليتهاي اجتماعى و سياسى و
ادبى حنبليان، احاديث و مسائل فقهى فراوانى را نيز در بر دارد. مجلد اول آن
در دمشق (١٩٥١م) و تمامى آن در ٢ مجلد در قاهره (١٩٥٢-١٩٥٣م) به چاپ رسيده
است؛ ٩. شرح علل ترمذي، بغداد، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م، دمشق، ١٩٧٨م در ٢ مجلد،
بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م، كه شرحى بر العلل الصغير ترمذي ملحق به سنن اوست؛
١٠. الفرق بين النصيحة و التعبير، قاهره، ١٣٩٩ق، بيروت، ١٤٠٥ق؛ ١١. فضل علم
السلف على الخلف، قاهره، ١٣٤٣، ١٣٤٧ق. شايد اين همان كتاب العلم النافع
باشد؛ ١٢. القواعد، در فقه شامل عبادات و معاملات، قاهره، ١٣٥٢ق/١٩٣٣م و
١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ١٣. لطائف المعارف فيما لمواسم العام فى الوظائف، به روش
موعظه و مشتمل بر فوايد و قواعد فقهى، قاهره، ١٣٤٣ق/١٩٢٤م؛ ١٤. مختصر شعب
الايمان بيهقى، مصر، ١٣٥٥ق؛ ١٥. نور الاقتباس فى مشكاة وصية النبى(ص) لابن
عباس، مصر، ١٣٦٥.
ب - خطى: ١. اختيار الابرار، برلين ( آلوارت، شم ٩٦٩٠ )؛ ٢. استنشاق نسيم
الانس من نفحات رياض القدس در تصوف، اوقاف بغداد (اطلس، ٢٦٢، ٢٨٥)؛ ٣.
اهوال القبور و احوال اهلها الى النشور، كه احتمال دارد همان كتاب اهوال
يوم القيامة باشد. كتابخانة مرعشى (مرعشى، ٩/١٢٦)؛ دارالكتب (سيد، ١/٨٧)؛
توپكاپى ، TS) شم ٥٢٥٠ )؛ برلين ( آلوارت، شم ٢٦٦١ )؛ چستربيتى ( آربري، شم
٤١١٥ )؛ مسكو (خالدوف، شم ١٧٨٢ )؛ ٤. كتاب التوحيد، گوتا (پرچ، شم ٧٠١ )؛ ٥.
الذُلّ و الانكسار للعزيز الجبّار، چستربيتى ( آربري، شم ٥٠٠٤ - (٤ )٣٢٩٢ )؛ ٦.
رسالة فى الحديث، اوقاف بغداد (طلس، ٢٩٩)؛ ٧. رسالة فى سورة الاخلاص،
كتابخانة حسن انكرلى (جبوري، ١٩٨)؛ ٨. شرح بعض احاديث مسند احمد، اوقاف
بغداد (طلس، ٢٦٧)؛ ٩. شرح بخشى از صحيح بخاري، به نام فتح الباري كه تا
«كتاب الجنائز» رسيده (حاجى خليفه، ١/٥٥٠)، ولى نسخة موجود از كتاب «مواقيت
الصلاة» تا «كتاب الكسوف» است (تيموريه، ٢/١٥٠)؛ ١٠. فضائل الشام، اسكندريه
II/١٣٠) )؛ GAL, ١١. نزهة الاسماع فى مسألة السماع در تحريم غنا و استعمال
آلات لهو، دارالكتب مصر (سيد، ٣/٤٨)، چستربيتى ( آربري، شم .(٤٢٤٢
مآخذ: ابن حجر، احمد، انباء الغمر، به كوشش محمد عبدالمجيد، حيدرآباد دكن،
١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ همو، الدرر الكامنة، به كوشش عبدالوهاب البخاري، حيدرآباد دكن،
١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابن رجب، عبدالرحمان، الذيل على طبقات الحنابلة، به كوشش
هانري لائوست و سامى الدهان، دمشق، ١٣٧٠ق/ ١٩٥١م؛ ابوغدة، عبدالفتاح، «حول
ذيل طبقات الحنابلة»، مجلة المجمع العلمى العربى، دمشق، س ٢٩؛ شم ١،
١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ تيموريه،
فهرست؛ جبوري، عبدالله، فهرس مخطوطات حسن الانكرلى، نجف، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛
حاجى خليفه، كشف؛ سيد، خطى؛ طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب
الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ ظاهريه، خطى (تاريخ)؛ كتانى، عبدالحى، فهرس
الفهارس، فاس، ١٣٧٤ق؛ لائوست، هانري و سامى الدهان، مقدمه بر الذيل...
(نك: ابن رجب در همين مآخذ)؛ مرعشى، خطى؛ نعيمى، عبدالقاهر، الدارس فى
تاريخ المدارس، به كوشش جعفر الحسينى، دمشق، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ نيز:
Ahlwardt; Arberry; GAL; Khalidov, A.B., Arabskie Rukopisi Instituta
Vostokovedeniya, Moskow, ١٩٨٦; Pertsch, W., Die Arabischen Handschriften der
herz N glichen Bibliothek zu Gotha, Gotha, ١٨٧٨-١٨٩٢; TS.
عبدالامير سليم (رب) ٢٨/٦/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٥/٧/٧٧