دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٩٣
| ابن دحيه جلد: ٣ شماره مقاله:١١٩٣ |
اِبْنِ دِحْيه، مجدالدين عمر بن حسن بن على بن محمد بن فرح كلبى، مكنى
به ابوالخطاب و معروف به ذوالنّسبين (٥٤٤ -٦٣٣ق/ ١١٤٩-١٢٣٦م)، محدث، لغوي،
فقيه، مورخ آشنا به ايام عرب و شاعر اندلسى (ابن ابار، ٣/٦٥٩؛ ابن خلكان،
٣/٤٤٨-٤٥٠؛ غبرينى، ٢٦٩). در بَلنسيه (والانسيا) زاده شد و در قاهره درگذشت و
در سَفح المقطم مدفون گرديد (ابن خلكان، ٣/٤٥٠؛ ذهبى، سير، ٢٢/٣٩٤). ابن
دحيه نسب خود را از جانب پدر به دحيه از صحابة پيامبر اكرم(ص) و از سوي
مادر به ابن بسام فاطمى علوي از نسل حسين بن على(ع) مىرساند و به همين
سبب خود را ذوالنسبين مىناميد (ذهبى، المختصر، ٢٨٨؛ ابن خلكان، ٣/٤٤٩)، اما
مخالفانش نسبت او به دحية كلبى را نفى كرده و گفتهاند كه دحيه بلاعَقِب
بوده است (ابن عنين، ٢٢٠؛ ابن جوزي، ٨(٢)/٦٩٨). او كه به تحصيل علم و
استفاده از محضر مشايخ و رجال حديث و تاريخ توجه خاص داشت، در همان ايام
جوانى زادگاهش را ترك گفت و به سير و سفر پرداخت و در جست و جوي علم به
شهرهاي مختلف اندلس، مراكش، مصر، شام، عراق، حجاز و ايران (خراسان و
اصفهان) رفت و در اين نواحى نزد دانشمندان بنام زمان شاگردي كرد (ابن
خلكان، همانجا). از استادان او كسانى چون ابن بشكوال، ابوبكر ابن جدّ،
ابوبكر بن خير و ابن مضا (ابن ابار، ٣/٦٥٩) را در اندلس و ابوجعفر صيدلانى در
اصفهان و منصور بن عبدالمنعم فراوي را در نيشابور مىتوان نام برد (ذهبى،
المختصر، همانجا؛ ابن خلكان، همانجا). برخى نيز مانند حسن بن احمد بن بيسانى
(غبرينى، ٢٧٢) و ابوشامة عبدالرحمان بن اسماعيل (ابوشامة، ١٦٣) از او اجازة
روايت يافتهاند.
ابن دحيه پس از آنكه از اندلس به مصر سفر كرد، به دربار ملك عادل ايوبى
پيوست و از سوي وي به معلمى فرزندش كامل محمد برگزيده شد (ابن ابار،
همانجا). بعدها كه كامل دارالحديث را ساخت ابن دحيه را به رياست آنجا
گماشت (ذهبى، العبر، ٣/٢١٧؛ سيوطى، ٢١٨). در مورد مهارت وي در لغت گفتهاند
كه او «حوشىّ اللغة» بود (غبرينى، ٢٧٠) يعنى سخن وي مشحون از غرايب و نوادر
لغات و غوامض آن بود. داوري مورخان دربارة ابن دحيه بسيار متفاوت است. در
حالى كه اندلسيان او را دانشمندي بزرگ مىدانند و مىستايند ( ٢ EI)، برخى
نيز او را به جعل نسب (ذهبى، ميزان، ١٨٧)، انتحال شعري (ابن خلكان،
١/٢١١-٢١٢)، وضع حديث (ابن كثير، ١٣/١٤٥) و گزافهگويى در حفظ احاديث و
استماع از استادان (ابن جوزي، همانجا؛ ابن دمياطى، ٢٠٧- ٢٠٨) متهم كردهاند.
وي دوبار نيز به سمت قاضى شهر دانيه منصوب شد (ابن ابار، ٣/٦٦٠).
آثار:
به ابن دحيه آثار متعددي نسبت دادهاند كه اكثر آنها از ميان رفته و فقط
نامى از آنها مانده است. آثار مهم او، از موجود و مفقود، به قرار زير است:
المطرب من اشعار اهل المغرب، كه مجموعة شعر است. اين كتاب به كوشش احمد
ابياري، و ديگران در قاهره (١٣٧٤ق/١٩٥٥م) به چاپ رسيده است؛ التنوير فى
مولد السراج المنير، در باب مولد پيامبر اكرم كه آن را به خواهش مظفرالدين
بن زين الدين حاكم اربل (اربيل) نوشته است (ابن خلكان، ٣/٤٩؛ حاجى
خليفه، ١/٥٠٢). از اين كتاب نسخهاي در پاريس، به شماره ١٤٧٦ نگاهداري
مىشود )؛ GAL,I/٣٨٠) الصارم الهندي فى الرد على الكندي، كه آن را در اثبات
نظر نحوي خود در مباحثه با تاجالدين كندي نوشته است (حاجى خليفه، ٢/١٠٧٠)؛
التبراس فى تاريخ آل عباس (همو، ٢/١٩٢٣) يا تاريخ خلفاء بنى عباس، اين
كتاب به كوشش عباس عزاوي در ١٣٦٥ق/١٩٤٦م چاپ شده است؛ نهاية السول فى
خصائص الرسول، كه نسخهاي از آن به شمارة ٢٥٦٧ در كتابخانة برلين I/٣٩٧-٣٨٠)
محفوظ است. (براي آگاهى از ساير كتابهاي ابن دحيه به اين مآخذ مراجعه شود:
حاجى خليفه، ١/٢٠٤، ٤٨٦، ١١٦١، ١٦٥٣، ١٦٧٥؛ بغدادي، ١/٧٨٦؛ خديويه، ٤٤٥؛
جامعه، ١/٢١٠؛ آلوارت، ٢٢٠ IX/١٢٧, .(II/٦٠٥,
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش كودرا، مادريد، ١٨٨٢م؛
ابن جوزي، يوسف، مرآة الزمان، حيدرآباد دكن، ١٣٧١ق/ ١٩٥٢م؛ ابن خلكان،
وفيات؛ ابن دمياطى، احمد، المستفاد من ذيل تاريخ بغداد، به كوشش قيصر
ابوفرح، بيروت، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ ابن عنين، محمد، بن نصر ديوان، به كوشش
خليل مردم بك، ١٣٦٥ق/١٩٤٦م؛ ابن كثير، البداية؛ ابوشامة، عبدالرحمان، الذيل
على الروضتين، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره، ١٣٦٦ق/ ١٩٤٧م؛ بغدادي،
ايضاح، جامعه، خطى، حاجى خليفه، كشف؛ خديويه، فهرست؛ ذهبى، محمد، سير
اعلام النبلاء، به كوشش بشار عوادمعروف، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ همو، العبر،
به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ همو، المختصر
المحتاج اليه من تاريخ الحافظ ابى عبدالله ابى دبيثى، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، ميزان الاعتدال، به كوشش على محمد، بجاوي، قاهره،
١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ غبرينى، احمد، عنوان الدارية، به كوشش عادل نويهض، بيروت،
١٩٦٩م؛ نيز: Ahlwardt; EI ٢ ; GAL.
سعيدالله قره بگلو (رب) ٢٨/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٢/٦/٧٧