دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٨٠
| ابن خيران جلد: ٣ شماره مقاله:١١٨٠ |
اِبْنِ خَيْران، ابوعلى، حسين بن صالح (د ٣٢٠ق/٩٣٢م)، فقيه شافعى. برخى
درگذشت او را ٣١٠ق نوشتهاند (خطيب، ٨/٥٤). با اينكه وي يكى از بزرگترين
امامان مذهب شافعى و بعد از ابن سُريج، شيخ شافعيان بغداد بوده (ذهبى،
العبر، ٢/١٠؛ سبكى، ٣/٢٧١)، از زندگى او اطلاع چندانى در دست نيست. آنچه
سبكى (٣/٢٣٠) از ابواسحاق مروزي نقل كرده، بيانگر آن است كه او از نظر
علمى همتاي دو فقيه معاصرش ابن سريج و اصطخري نبوده است. همو (٣/٢٠٢) ابن
خيران و نيز دو فقيه مذكور را در كلام كم اطلاع دانسته است.
المقتدر بالله در ٣١٠ق/٩٢٢م از وي خواست تا منصب قضاي بغداد را بپذيرد، اما
به رغم فشارها و سختگيريهاي او آن را نپذيرفت و وزير المقتدر ظاهراً حامد بن
عباس و به گفتة برخى على بن عيسى يا ابن فرات (ابن اثير، ٨/١١٠- ١٣٩؛
خطيب ٨/٥٤؛ اسنوي، ١/٤٦٣) مأمورانى گماشت تا او را در خانهاش زندانى كردند
(خطيب، همانجا؛ ابن جوزي، ٦/٢٤٥؛ ذهبى، سير، ١٥/٥٩). در اين مدت كه بيش از
١٠ روز به طول انجاميد، وي چندان تحت فشار بود كه حتى آب آشاميدنى خود را
از همسايگان مىگرفت. چون خبر اين واقعه به گوش وزير رسيد دستور داد او را
آزاد كنند و گفت: خواستيم تا بدانيم كه آيا در مملكت مردي هست كه قضاي
قاضيان شرق و غرب به او پيشنهاد شود و او آن را نپذيرد (ابن جوزي، همانجا).
در مدتى كه ابن خيران در خانهاش زندانى بود، مردم فرزندان خود را بدانجا
مىبردند تا اين واقعه را از نزديك ديده، براي آيندگان بازگو كنند (ذهبى،
سير، همانجا). او همواره ابن سريج را به سبب پذيرفتن منصب قضاوت سرزنش
مىكرد، زيرا پيش از قبول اين مقام از طرف شافعى مذهبان بغداد سابقه
نداشته است (ابواسحاق شيرازي، ١١٩).
وي در فقه شافعى فتاواي ويژهاي داشت كه عقيدة او در جايز دانستن شهادت
مولى به نفع عبدِ مكاتَبِ خود و دادن زكات مالش به او (عبّادي، ٦٧) و
وجوب اذان جمعه (ابن قاضى شهبه، ١/٢٩) از آن جمله است (قس: سبكى،
٣/٢٧٤). رافعى و ابوالحسين بن خيران صاحب اللطيف بسياري از آراي وي را در
مسائل مختلف فقهى در تصانيف خود آوردهاند (اسنوي، ١/٤٧٠)، اما در هيچ يك از
منابع سخنى از آثار علمى او به ميان نيامده است. مشايخ و شاگردان او نيز
به درستى دانسته نيست (ذهبى، سير، همانجا).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، المنتظم، حيدرآباد دكن،
١٣٥٧ق؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم
خان، حيدرآباد دكن، ١٩٧٨م؛ ابواسحاق شيرازي، ابراهيم، طبقات الفقهاء، به
كوشش خليل ميس، بيروت، دارالقلم؛ اسنوي، عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به
كوشش عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩٠ق؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره،
١٣٤٩ق؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران،
بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ همو، العبر، به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول،
بيروت، ١٩٨٥م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، به كوشش محمد الحلو
و محمود محمد طناحى، قاهره، ١٩٦٤م؛ عبّادي، محمد، طبقات الفقهاء الشافعية، به
كوشش گوستاويتستام، ليدن، ١٩٦٤م. عنايتالله فاتحىنژاد (رب) ٢٠/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٨/٥/٧٧