دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٧٦
| ابن خياط، ابوالحسن جلد: ٣ شماره مقاله:١١٧٦ |
اِبْنِ خَيّاط، ابوالحسن، على بن محمد ربعى، شاعر سدههاي ٤ و ٥ق/١٠ و ١١م
معاصر كَلبيان صِقِلّيّه١. از زندگى او تقريباً هيچ نمىدانيم، آنچه از وي
باقى مانده محدود به ٢٠٠ بيت شعري است كه يكى از دوستان نزديك او در
قيروان به نام تُجيبى (د ٤٤٥ق/١٠٥٣م) در شرح خويش بر المختار من شعر بشّار
در مواردي به مناسبت نقل كرده است، بنابر اين براي آشنايى با زندگى و
احوال او ناگزير بايد به بررسى اشعار وي و تا حد امكان مطالعه در احوال
معاصران او پرداخت.
تاريخ تولد او دانسته نيست، اما از آنجا كه وي را معاصر تجيبى دانستهاند و
سالها نيز در بارگاه كلبيان صقليه بسر برده و امير ثقة الدوله (حك ٣٧٩-
٣٨٨ق)وفرزندانشتاجالدولهومؤيدالدولهوصمصامالدوله از اين سلسله را مدح
گفته (تجيبى، ١٨٨، ٢٦٨؛ نيفر، ١/٣٢؛ قس: عباس، ٢٠٩-٢١٠) مىتوان حدس زد كه
در نيمة دوم سدة ٤ق و نيمة اول سدة ٥ق مىزيسته است. وي همچنين اميرانى از
بنى ابى الحسين، به نامهاي مستخلص الدوله و انتصار الدوله و فرزند او را
ستوده است (نك: تجيبى، ٦، ٧٩، ١١٦، ١٢٠، ١٧٤، ٢٨٧)، اما روشن نيست كه اينان
چه كسانى بودهاند و چه مقامى در صقليه داشتهاند. احسان عباس احتمال داده
كه مستخلص الدوله فرزند حسن بن عمار بوده باشد كه زمانى فرماندة ناوگان
كلبيان بوده و فرزند او انتصار الدوله نيز احتمالاً از مقام و موقع والايى
برخودار بوده است، زيرا ابن خياط از وقوع شورشى عليه او و غلبة وي بر آن
سخن گفته است (ص ٢١٠-٢١١).
شعري كه ابن خياط پس از مرگ مستخلص الدوله در رثاي او سروده حاكى از
اوضاع نابسامان صقليه در آن روزگار است (نك: تجيبى، ٢٨٧؛ عباس، ٢١٤). در هر
حال از اشعار ابن خياط چنين بر مىآيد كه وي تا زمان حكومت ابن ثُمنه (ه
م) زنده بوده و بعيد نيست كه پس از جدايى از او به قيروان رفته باشد (نك:
عباس، ٢٠٩؛ فروخ، ٤/٥٢١ -٥٢٢). محل اقامت ابن خياط در صقليه نيز از آنجا كه
وي صمصام الدوله و مؤيد الدوله را مدح گفته ظاهراً بلرم٢ بوده است.
شعر ابن خياط ساده و رساو به دور از تكلف و دشواري است و در آن به معنى
بيش از لفظ توجه شده است. اشعار وي عمدتاً در مدح (تجيبى، ٨٠، ١٢٠، ١٧٤،
٢٦٨؛ نيفر، همانجا)، حماسه (تجيبى، ٦٠٥؛ نويري، ٦/١٩٢، ١٩٣)، وصف طبيعت
(تجيبى، ٧٥، ١٠٧، ١٠٨، جم) و ادب و حكمت (همو، ٢٣، ٤٥، ٤٦، جم) است. ابن خياط
اشعاري هم در وصف خمر (تجيبى؛ ٣٥، ١٦٦) و نيز برخى پديدههاي اجتماعى (همو،
٣٦، ٧٧؛ عباس، ٢٢٠) دارد.
چنانكه پيداست ابن خياط در مواردي از آثار ابن مقفع و متنبى و ابوتمام
بهره گرفته است (تجيبى، ١٤٧، ١٧٥؛ قس: عباس، ٢٠٩؛ نويري، ٦/١٩٣). در شعر وي
وصفهاي بديعى از محيط روستايى و شهري صقليه ديده مىشود.
گرچه توانايى ابن خياط بيشتر در وصف صحنههاي پرحادثه از جمله مبارزات و
جنگهاي كلبيان است، اما گاهى مشتاقانه به وصف اموري چون كلام و زيبايى
آن مىپردازد (نك: تجيبى، ٣٥، ٣٦، ٤١) و تعبيرات او در اين خصوص عموماً
برگرفته از سرودههاي بشار بن برد و ابن رومى است (نك: عباس، ٢٢١-٢٢٢).
مآخذ: تجيبى برقى، اسماعيل، شرح المختار من شعر بشار، به كوشش محمد
بدرالدين علوي، بيروت، ١٩٣٤م؛ عباس، احسان، العرب فى صقلية، بيروت،
١٩٧٥م؛ فروخ، عمر، تاريخ الادب العربى، بيروت، ١٩٨٤م؛ نويري، احمد، نهاية
الارب، قاهره، ١٣٤٢-١٣٦٢ق؛ نيفر، محمد، عنوان الاريب، تونس، ١٣٥١ق.
رضا محمدزاده (رب) ٢٠/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٨/٥/٧٧