دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٦٨
| ابن خلکان جلد: ٣ شماره مقاله:١١٦٨ |
اِبْنِ خَلْكان، ابوالعباس شمس الدين احمد بن شهاب الدين محمد (يا
بهاءالدين: ابوشامه، ٢١٤) بن ابراهيم بن ابى بكر بن خلكان (١١
ربيعالا¸خر٦٠٨ -٢٦ رجب ٦٨١ق/٢٢سپتامبر ١٢١١-٣٠اكتبر١٢٨٢م)، قاضى، مورخ و
اديب مشهور شافعى مذهب. ضبط واژة «خَلْكان» به فتح خاء و كسر و تشديد لام
است كه گويا خود شمسالدين احمد نيز چنين مىنوشته (نعيمى دمشقى، ١/١٩٢) و
به گونههاي متفاوتى هم ضبط شده است (نك: زبيدي، ٧/١٢٦؛ خوانساري، ١/٣٢٠).
اسنوي، خلكان را نام قريهاي دانسته كه به گفتة عبدالله جبوري (١/٤٩٥)
هنوز برجاي است.
وي از خاندانى كه از علما و فقها بودند برخاست كه به تصريح كمالالدين
موسى پسر شمسالدين احمد، به قبيله كردِزرزاريّه منسوب بوده و نياكانش كه
به خالد بن برمك نسب مىبردند، اصلاً از بلخ برخاستند (عباس، ٤/ط). با
اينهمه برخى در درستى انتساب آنان به برامكه ترديد داشتند. چنانكه از قول
يونينى نقل شده كه مىگفتهاند آن نسب نامه را ابوشامه براي شمسالدين
احمد بن خلكان برساخته است (صفدي، ٧/٣١٣) و روايتى نيز هست كه تسمية نياي
شمسالدين احمد را به خلكان ناشى از فخر وي به پدرانش يعنى برمكيان
دانسته است كه طى آن بدو گفتند: سخن پدرانت را رها كن (= خلّ كان...
يعنى دع كان ابى كذا و جدّي كذا و نسبى كذا: خوانساري، همانجا). اين روايت
اگر چه افسانهآميز بهنظر مىرسد، اما به هر حال شمسالدين احمد خود از
انتسابش به برمكيان دفاع كرده است (ابن شاكر، ١/١١٣).
پدر او، محمد بن ابراهيم، همچون دو برادرش عمر بن ابراهيم ملقب به النجم و
حسين بن ابراهيم ملقب به ركنالدين (اسنوي، ١/٤٩٥)، از فقهاي معروف عصر
خود بود و در شام، مصر، عراق و حجاز دانش آموخت، و مدتها در موصل اقامت گزيد
(همو، ١/٤٩٦). وي سپس در روزگار امير مظفرالدين گوكبوري، اتابكِ اربل، به
اين شهر رفت و به تدريس در مدرسة مظفرية آنجا مشغول شد (ابن خلكان، ١/١٠٨).
شمسالدين احمد در همين شهر و در مدرسة مظفريه كه پدرش در آنجا اقامت داشت
به دنيا آمد (همو، ٢/٣٤٤) و دو سال بيش نداشت كه در ٦١٠ق/١٢١٣م پدرش را از
دست داد (همو، ١/١٠٨). ولى امير مظفرالدين پاس استاد را نگاه داشت و چنانكه
شمسالدين احمد خود بارها اشاره كرده (مثلاً: ٤/١٢٠)، فرزندان وي را به خوبى
رعايت كرد. محمد بن ابراهيم به تربيت و آموزش فرزندانش توجه بسيار داشت و
همين معنى سبب شد كه در ٦١٠ق براي شمسالدين احمد خردسال، بنا به رسم
زمان، از رضىالدين ابوالحسن المؤيد نيشابوري طوسى از خراسان اجازة روايت
گيرد (همو، ٥/٣٤٥) و زينب بنت الشعري نيز براي او اجازة روايت نويسد (همو،
٢/٣٤٤).
شمسالدين احمد، سپس در محضر درس شرف الدين ابوالفضل احمد بن منعة فقيه كه
در ٦١٠ق وارد اربل شده و پس از مرگ محمد بن ابراهيم بن خلكان به تدريس
در مظفريه پرداخته بود، حضور مىيافت و بارها مجلس درس او را ستوده است
(همو، ١/١٠٨). ظاهراً شمسالدين احمد تا مدتى قبل از ٦١٧ق كه ابن منعه به
حج رفت، نزد او به تحصيل پرداخت. آنگاه به خدمت شيخ ابوجعفر محمد بن
هبةالله بن المكرم در اربل شتافت و به شنيدن حديث و فراگيري صحيح بخاري
مشغول شد. در ٦٢٣ق شمسالدين احمد هنوز در اربل بود كه با جمالالدين
عبدالرحمان واسطى شاعر مشهور عصر كه در مدرسة مظفريه فرود آمده بود (همو،
١/٢١٥) و نيز با محمد بن عُنَين انصاري شاعر ملاقات كرد (همو، ٥/١٥)، ولى از
آنان چيزي نشنيد، همچنين با عيسى بن سنجر اربلى دوستى داشت و وي بسياري
از اشعار خود را براي ابن خلكان خواند (همو، ٣/٥٠١). واپسين خبري كه از
تحصيل شمسالدين احمد در اربل در دست است، آموختن علم خلاف نزد شيخ
اثيرالدين مفضّل بن عمر ابهري به سال ٦٢٦ق در دارالحديث اربل است (همو،
٥/٣١٣)، زيرا در رمضان همان سال، شمسالدين احمد اربل را ترك كرد (همو،
٣/٥٠٣) و گويا چند روز بعد به موصل رسيد (همو، ٧/٩٨) و با كمال الدين موسى بن
يونس بن منعه (د ٦٣٩ق/١٢٤٢م)، فقيه معروف شافعى و پدر ابن منعة سابق
الذكر ملاقات كرد و چندان محبت او را در دل گرفت كه عهد كرد چون پسري از او
در وجود آيد، نامش را كمال الدين موسى گذارد، و چون پسرش متولد شد (درست يك
قرن پس از تولد ابن منعه)، نام و لقب استاد را بر وي نهاد (همو، ٥/٣١٧).
به هر حال وي به زودي از موصل خارج شد و به حران رفت (همو، ٥/٨١) و از
آنجا به قصد حلب كه در آن وقت از مراكز بسيار مهم علمى بود به راه افتاد.
وي در آغاز ذيقعده اندكى پس از مرگ ياقوت حموي وارد آن شهر شد (همو، ٦/١٣٩)
و به ملاقات عزالدين ابن اثير كه از پيش با پدر شمسالدين دوستى داشت
شتافت. اين ملاقات كه به دفعات اتفاق افتاد، تأثير مهمى بر او نهاد و باعث
شد كه وي را بسيار ستايش كند (همو، ٣/٣٤٩). پيش از آن نيز كه در اربل اقامت
داشت، چنانكه خود اشاره كرده، بيش از ١٠ بار از آنجا به موصل رفت تا با
ضياءالدين ابن اثير برادر عزالدين ملاقات كند و از او دانش بياموزد، ولى
هيچگاه توفيق ملاقات او دست نداد (همو، ٥/٣٩١).
به هر حال ابن خلكان با توصيهاي كه مظفرالدين گوكبوري براي قاضى
بهاءالدين يوسف بن شداد (د ٦٣٢ق/١٢٣٥م) نوشته بود همراه برادر به نزد قاضى
رفتند. ابن شداد آن دو را بسيار نواخت و در مدرسة خود (احتمالاً دارالحديث)
جاي داد و بالاترين مقرري را براي آنان تعيين كرد. ابن شداد كه در آن
تاريخ مردي كهنسال بود و مجلس درس عمومى نداشت، ٤ تن از فقهاي مبرز را
به سمت معيد تعيين كرده بود كه از جملة آنان شيخ جمالالدين ابوبكر ماهانى
بود كه شمسالدين احمد و برادرش نزد او درس مىخواندند. اين شيخ جمال الدين
در ٦٢٧ق درگذشت و شمسالدين احمد به نزد شيخ نجمالدين محمد معروف به ابن
الخبّاز موصلى فقيه (د ٦٣١ق) در مدرسة سيفية حلب رفت و بخشى از كتاب الوجيز
غزالى را فراگرفت (ابن خلكان، ٧/٩٠، ٩١). نيز در ٦٢٧ق در محضر موفق الدين
يعيش بن على، اديب برجستة عصر، در مقصورة شمالى جامع حلب حاضر مىشد و كتاب
اللمع ابن جنّى را نزد او مىخواند (همو، ٧/٤٨). اگر چه از استادانِ ديگر ابن
خلكان در حلب آگاهى دقيقى در دست نيست، ولى احتمالاً نزد كسانى چون
عبداللطيف ابومحمد موفقالدين بن يوسف بغدادي نيز كه از او با عنوان «شيخنا»
سخن رانده (همو، ٦/٧٦) نيز درس خوانده است. با اينهمه به كسب دانش در حلب
بسنده نكرد و پس از چند سال به دمشق رفت و در شوال ٦٣٢ق در مجلس درس
ابوعمر عثمان بن عبدالرحمان معروف به ابن صلاح حاضر شد و مدت يك سال نزد
او به تحصيل پرداخت (همو، ٣/٢٤٤). ظاهراً در همين دمشق بود كه با جمالالدين
محمد بن مالك ارتباط نزديك يافت. اگر چه احتمال نيز مىرود كه در حلب با او
آشنا شده باشد (ابن كثير، ١٣/٢٦٧). ابن خلكان همچنين با اصحاب حافظ السّلفى
(د ٥٧٦ق/١١٨٠م) در شام و سپس در مصر ملاقات كرد و از آنان حديث شنيد و اجازة
روايت گرفت (ابن خلكان، ١/١٠٥)، چنانكه با جمال الدين بن مطروح نيز دوستى
يافت و در مصر و شام مكاتبات و محاضراتى در ميانه برقرار شد و جمالالدين
بسياري از اشعار خود را بر او خواند (همو، ٦/٢٦٠). ابن خلكان مدتى بعد، از شام
به مصر رفت. خود وي اشاره كرده كه در ٦٣٣ق رهسپار آن ديار شد (همو، ٥/٣١٧)
و چند ماهى در اسكندريه ماند (همو، ٤/٣١٨) و سپس به قاهره رفت.
وي در آنجا نيز با گروهى از دانشمندان و اديبان آن ديار ارتباط يافت. در
٦٣٧ق با بهاءالدين زهير ملقب به بهاءالدين كاتب، اديب و شاعر ملاقات كرد و
بسياري از اشعار او را از خود وي شنيد و اجازه يافت كه اشعارش را نقل كند
(همو، ٢/٣٣٢، ٣٣٦). وي همچنين با حافظ زكىالدين منذري محدث مصر ملاقات كرد
(همو، ١/١٠٦) و از اصحاب عبدالله بن برّي (د ٥٨٢ق/١١٨٦م) اديب و حافظ معروف
عصر، در آنجا حديث شنيد و اجازة روايت يافت (همو، ٣/١٠٩). دوستى ابن خلكان با
كسانى چون بهاءالدين زهير و ابن مطروح كه خود از اميران دربار ايوبى به
شمار مىرفتند، گذشته از فايدة علمى و ادبى، سبب شد كه مدتى پس از ورود به
قاهره، به سمت نيابت قاضىالقضاة ابوالمحاسن بدرالدين يوسف معروف به قاضى
سنجار برگزيده شود. در ٦٤٩ق كه ابن مطروح اديب و يار ديرين شمس الدين احمد
درگذشت، وي در تدفين ابن مطروح حاضر شد و بر او نماز گزارد (همو، ٦/٢٦٦).
مدتى بعد كه ظاهراً بايد ٦٥٤ق/١٢٥٦م بوده باشد، دست به تأليف كتاب وفيات
الاعيان زد (همو، ١/٢١). در ٦٥٦ق بيماريى در مصر شيوع يافت كه بسياري را به
هلاكت رساند. ابن خلكان نيز خود بيمار شد، ولى سرانجام بهبود يافت (همو،
٢/٣٣٨).
دو سال بعد، هنگامى كه سيفالدين قطز كشته شد و الظاهر بيبرس به فرمانروايى
مصر و شام نشست (٦٥٨ق) دوران جديدي در زندگى ابن خلكان آغاز شد. بيبرس كه
از ناخشنودي مردم از نجمالدين بن سنىالدوله، قاضى القضات شام آگاه بود،
وي را عزل كرد و ابن خلكان را به جاي او به قاضى القضاتى و نظارت بر
اوقاف جامع و بيمارستان و مدارس دمشق منصوب كرد و تدريس در ٧ مدرسة معروف
آنجا به وي واگذار شد (ابو شامه، ٢١٥)، اما در ٦٦٠ق به نفع شيخ شهابالدين
ابوشامة مقدسى از تدريس در مدرسة ركنيه كناره گرفت و حتى گفتهاند كه خود
وي نيز در درس ابوشامه حاضر شد (همو، ٢١٦؛ ابن كثير، ١٣/٢٣٥)؛ چنانكه در درس
همو در دارالحديث اشرفيه (٦٦٢ق) نيز حضور مىيافت (همو، ١٣/٢٤٢). در
جماديالاول ٦٦٣ به دستور بيبرس از هر يك از مذاهب چهارگانه قاضىالقضاتى
تعيين شد، در حالى كه قبل از آن قاضيان مذاهب ديگر به مثابة نايبان ابن
خلكان بودند (ابوشامه، ٢٣٥-٢٣٦؛ ابن كثير، ١٣/٢٤٦، ٣٠١).
ابن خلكان همچنان در منصب قضاي دمشق بود تا در ٦٦٩ق پس از ١٠ سال قضاوت
معزول و ابن صائغ به جاي او منصوب گرديد (يونينى، ٢/٤٥٢) و پس از آن به
قاهره بازگشت و مشغول اتمام كتاب وفيات الاعيان شد (ابن خلكان، ٧/٢٥٩). در
اين روزگار كه ابن خلكان سخت تنگدست بود، بيبرس به سبب نسبنامهاي كه
گفتهاند ابن خلكان براي او ساخت و تبارش را به چنگيز مغول رسانيد، خواست
قاضى معزول را به وزارت بردارد، ولى به سعايت الصاحب بهاءالدين بن حنا
وزير خود از آن رأي بازگشت (صفدي، ٧/٣١١) تا آنكه دواتدارِ بيبرس دربارة ابن
خلكان با ابن حنا سخن گفت و همين معنى سبب شد كه وي مجدداً در ذيحجة ٦٧٦
به قضاي دمشق منصوب گردد (همانجا؛ عباس، ٧/٤٩). ابن خلكان در محرم ٦٧٧ به
دمشق رسيد (عباس، ٤/ي) و با استقبال مردم و عزالدين ايدمر نايب دمشق و ساير
اميران روبهرو شد (ابن كثير، ١٣/٢٧٩، ٢٨٠) و شاعران وي را ستايش كردند
(صفدي، ٧/٣٠٩، ٣١٠). در ذيقعدة همان سال مدرسة نجيبية دمشق افتتاح شد و ابن
خلكان براي تدريس در آنجا حاضر گشت و سپس پسر خود كمالالدين موسى را به
تدريس در آنجا گماشت (ابن كثير، ١٣/٢٨٠).
در ٦٧٨ق اوضاع سياسى مصر و شام دستخوش پريشانى شد و به عزل السعيد
ناصرالدين پسر بيبرس و حكومت برادرش العادل سلامش انجاميد. در رجب ٦٧٨
العادل نيز عزل شد و المنصور قلاوون حكومت سراسر شام و مصر را در دست گرفت.
اين تغييرات سبب شد كه سنقرالاشقر كه پس از عزالدين ايدمر به نيابت حكومت
دمشق منصوب شده بود، از اطاعت قلاوون سرباز زد و مدعى استقلال شد و قاضيان
و عالمان و بزرگان شهر نيز با او بيعت كردند (ابن كثير ١٣/٢٨٨- ٢٨٩، ٢٩٠).
قلاوون نيز امير علمالدين سنجر حلبى را براي سركوب سنقر به دمشق روانه كرد
و سنقر نيز به مقابله رفت. به گفتة دواداري (٨/٢٣٨) قاضى ابن خلكان در اين
وقت به جنگ با مصريان فتوي داده بود و به همين سبب چون علمالدين سنجر
بر دمشق ظفر يافت (صفر ٦٧٩/ژوئن ١٢٨٠)، ابن خلكان را عزل كرد و او را در
بالاي خانقاه نجيبيه به حبس افكند؛ آنگاه از او خواست كه مدرسة عادلية كبير
را كه مسكن او بود، خالى سازد، اما در اين ميان از قلاوون فرمان عفو رسيد و
ابن خلكان را بر مسند خود ابقا كرد و حتى براي او خلعت فرستاد و عهد صحبت
قديم را يادآور شد (ابن كثير، ١٣/٢٩١).
اگر چه ابن خلكان در ذيحجة ٦٧٩ فرمان قضاي حلب نيز يافت (همو، ١٣/٢٩٢)، ولى
در محرم ٦٨٠ از مناصب قضايى عزل شد (ابن صقاعى، ٦) و در مدرسة نجيبيه كه در
دست پسرش كمالالدين موسى بود، نشست و ماهانه ٣٠٠ درهم براي او مقرري
تعيين شد (عباس، ٤/ي، به نقل از كمال الدين موسى)؛ آنگاه در صفر ٦٨١ به
تدريس در مدرسة امينيه پرداخت و تا پايان عمر در آن شغل بود (نعيمى دمشقى،
١/١٩٢) تا سرانجام چند ماه بعد به بستر بيماري افتاد و در ٢٦ رجب در مدرسة
نجيبيه درگذشت و پيكرش را در دامنة كوه قاسيون كه مدفن بسياري از
دانشمندان بود، به خاك سپردند (عباس، ٤/ط؛ ابن كثير، ١٣/٣٠١؛ قس: ابن قاضى
شهبه، ٢/٢١٤).
ابن خلكان با توجه به اينكه در منصب قضا، فقيهى دانشمند و داوري عادل به
شمار مىرفت (ابن قاضى شهبه، ٢/٢١٣) و نزد فقيهان بزرگ روزگار خود دانش
آموخته بود، اهتمامى خاص به فقه و اصول نشان مىداد، اما در تاريخ و نحو و
ادب عرب نيز دستى قوي داشت. اين معنى گذشته از ارتباطش با اديبان و
شاعرانى چون بهاءالدين زهير، ابن الخيمى، ابوالحسين جزار، ابن مطروح و
جمال الدين محموداربلى (ابن خلكان، ٢/٩٩، ٣٣٢، ٣٣٦، نيز ٢/١٠٦، ٣٤٢، ٦/٢٦٠،
٢٦٥)، از آنجا پيداست كه در دواوين شعرا و ادبايى چون بحتري، مبرد، فرزدق و
متنبى چندان متوغّل بود كه او را شعرشناسى وارد دانستهاند (يافعى، ٤/١٩٣)
كه ١٧ ديوان شعر از برداشت (ابن قاضى شهبه، ٢/٢١٤). وي آگاهترين كس به
ديوان متنبى بود (همانجا) و اظهار نظرهاي جالب در باب شعر و شاعران از ابن
خلكان برجاي است (مثلاً: ٤/١٦١، ٤٢٤، ٤٤١، ٤٦٤، ٤٦٦، ٥/١٤، ١٩٠، ١٩١). ابن
خلكان خود در سرودن غزل و دوبيتى چيره دست بود و شعر او را نيكو و لطيف
دانستهاند (سبكى، ٨/٣٣؛ ابن كثير، ١٣/٣٠١؛ براي برخى اشعار او نك: عباس،
٧/٩١-١٠٧). از مكتوبى كه پس از فتوحات بيبرس در شام نوشت و مناطق مفتوحه
را ميان فاتحان تقسيم كرد (دواداري، ٨/١٠٩-١١١)، و نيز البته از وفيات
الاعيان، برمىآيد كه در نثرنويسى هم چيرهدست بوده است.
كتاب وفيات الاعيان و انباء ابناءِ الزمان (ه م) كه نگارش آن به تفاريق
از ٦٥٤ق در قاهره تا ٦٧٢ق به طول انجاميد (ابن خلكان، ١/٢١، ٧/٢٥٨)، در نوع
خود كم نظير است. ابن خلكان شرح احوال جمع عظيمى از دانشمندان علوم
مختلف و اميران و وزيران را كه طى چند سال از كتب مختلف استخراج كرده يا
از افراد موثق شنيده (همو، ١/١٩، ٢٠) يا خود با آنان دوستى و ارتباط داشته،
گردآورده است. از وي كتاب ديگري در دست نيست، اما به نظر مىرسد كه اثر يا
آثار ديگري نيز پديد آورده بوده است (ابوالفدا، ٣/١٦). خاصه كه صفدي (٧/٣٠٨)
يادآور شده كه وي مجموعههاي ادبى نيز داشته است.
بسياري از نويسندگان ابن خلكان را از نظر اخلاقى ستودهاند و او را مردي نيك
نفس و خوش خوي (يافعى، ٤/١٩٣؛ ابن طولون، ١/١٩٣) و سخاوتمند و پاكدامن
دانستهاند (عباس، ٧/٥٦، به نقل از ابن شاكر) كه حتى از گرفتن مالى كه
بيبرس در روزگار تنگدستى، به نزد وي فرستاد، خودداري كرد (صفدي، ٧/٣١١) و
هرگز در كار قضا بىراه نشد (همو، ٧/٣١٠، ٣١١). همين رفتارهاي او بود كه وقتى
دوباره به قضاي دمشق منصوب شد، مردم شاديها كردند (ابن كثير، ١٣/٢٧٩، ٢٨٠،
٢٩١). با اينهمه برخى او را به كردارهاي ناپسند و ادعاي دروغين انتساب به
برامكه متهم كردند، اما ابن خلكان خود به برخى از آنها پاسخ داد (صفدي،
٧/٣١٢، ٣١٣).
دربارة مذهب ابن خلكان، با آنكه هيچ ترديدي نيست كه شافعى بوده، اما
گفتهاند كه محمد بن شيخ محيىالدين معروف به اسلمى در كتاب الترجمة
العبقرية و الصولة الحيدرية، ابن خلكان را بدان سبب كه از برخى منابع شيعى
استفاده كرده، شيعه دانسته است (عباس، ٧/٥٥). البته درست است كه چون
برخى از دوستان او مانند ابوالمحاسن الشّوّاء و يوسف اربلى شاعر شيعه بودند و
او خود شعر فرزدق در ستايش امام زينالعابدين(ع) را در كتابش نقل كرده
٦/٩٥)، مىتواند چنين نظري را برانگيزد، ولى بايد گفت كه اين معنى در
ديدگاه نخست ناشى از بىطرفى او در نقل حوادث و ذكر تراجم است و بايد توجه
داشت كه او در سرزمينى مىزيست كه ساليان دراز فاطميان بر آنجا فرمان
راندند و گرايشهاي شيعى هنوز در منطقه نمايان بوده است.
مآخذ: ابن خلكان، وفيات؛ ابن شاكر كتبى، محمد، فوات الوفيات، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٩٧٣م؛ ابن صقاعى، فضلالله، ثالى كتاب وفيات
الاعيان، به كوشش ژاكلين سوبله، دمشق، ١٩٧٤م؛ ابن طولون، محمد، القلائد
الجوهريّة، به كوشش محمد احمد دهمان، دمشق، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابن قاضى شهبه،
ابوبكر، طبقات الشّافعيّة، به كوشش الحافظ عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن،
١٣٩٩ق/١٩٧٧م؛ ابن كثير، البداية؛ ابوشامه، عبدالرحمان، تراجم رجال القرنين،
به كوشش عزتالعطار الحسينى، قاهره، ١٣٦٦ق/١٩٤٧م؛ ابوالفدا، المختصر فى
اخبار البشر، بيروت، دارالمعرفة؛ اسنوي، عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به كوشش
عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ جبوري، عبدالله، مقدمه و حاشيه بر
طبقات (نك: اسنوي در همين مآخذ)؛ خوانساري، محمد باقر، روضات الجنات، تهران،
١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ دواداري، ابوبكر، كنز الدّرر، به كوشش اولرخ هارمان، قاهره،
١٣٩١ق/١٩٧١م؛ زبيدي، تاج العروس؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري،
به كوشش عبدالمفتاح محمد الحلو و محمود محمد الطناحى، قاهره، ١٩٧١م؛ صفدي،
خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ عباس،
احسان، مقدمه بر وفيات (نك: ابن خلكان در همين مآخذ)؛ نعيمى دمشقى،
عبدالقادر، الدارس فى تاريخ المدارس، به كوشش جعفر الحسنى، دمشق،
١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ يافعى، عبدالله، مرآة الجنان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٧- ١٣٣٩ق؛
يونينى، موسى، ذيل مرآة الزمان، حيدرآباد دكن، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٥م. صادق سجادي
(رب) ١٨/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٧/٥/٧٧