دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٦٠
| ابن خل جلد: ٣ شماره مقاله:١١٦٠ |
اِبْنِ خَلّ، ابوالحسن محمد بن مبارك بن محمد بن عبدالله بن محمد بغدادي
(٤٧٥-٥٥٢ق/١٠٨٢-١١٥٧م)، فقيه بزرگ شافعى، محدّث و مفتى بغداد. وي فقه و
اصول را از ابوبكر محمد بن احمد شاشى (چاچى) فرا گرفت و از ابن ايوب، ابن
طيوري، ابن بطر، ثابت بن بندار، جعفر سراج، ابن طلحه نعالى، حسين بن
بُسري و ديگران استماع حديث كرد (ابن جوزي، ١٠/١٨٠؛ ابن خلكان، ٤/٢٢٧؛ ابن
دمياطى، ٣٦) و سمعانى، عبدالخالق بن اسد، احمد بن طارق كركى، فتح بن
عبدالسلام، ابوالحسن قطيعى و كسان ديگر از او نقل حديث كردهاند (ذهبى،
٢٠/٣٠١).
ابن خلّ همزمان با خلافت المقتفى عباسى در مدرسة كماليه - كه توسط كمال
الدين ابوالفتوح خزانهدار وقت در ٥٣٥ق در بغداد ساخته شد و به نام مدرسة
ابن الخل نيز معروف بود - به تدريس پرداخت و فقها و ارباب مناصب در مجلس
درسِ او شركت مىجستند و خليفه در نماز به او اقتدا مىكرد (ابن اثير، ١١/٨٠،
٢١٧) ابن خل سيرتى نيكو و رفتاري دلپسند داشت. زندگى را با سختى و رنج و
زهد مىگذرانيد و همواره ملازم مسجد «رَحْبة» واقع در شرق بغداد بود، چنانكه
جز در موارد ضروري از آنجا خارج نمىشد (ابن خلكان، همانجا؛ ذهبى، ٢٠/٣٠٢).
احمد بن طارق كركى دربارة استادان ابن خل رسالهاي (مشيخهاي) فراهم آورد
و در آن از هر استاد يك حديث به روايت از ابنخل نقل كرد (سبكى، ٦/١٧٧).
ابن خل در روزگار خود تنها كسى بود كه در مسألة سُرَيْجيّه فتوا داد. او خطى
خوش داشت و مردم براي به دست آوردن نمونهاي از خط زيبايش فتواهاي بسيار
از او مىخواستند، و چون اين امر موجب اتلاف وقت مىشد، ناگزير فتاوي را با
قلمى شكسته و خطى ناخوش نوشت و بدين سان از اين مشغلهها رهايى يافت
(ابن خلكان، ٤/٢٢٧؛ ذهبى، ٢٠/٣٠١).
مهمترين اثر بازمانده از ابن خل توجيه التنبيه يا التوجيه فى شرح
التنبيه است و آن شرحى مختصر است بر كتاب التنبيه فى فروع الشافعية تأليف
شيخ ابواسحاق ابراهيم بن على فقيهشافعى شيرازي (د ٤٧٦ق/١٠٨٣م). التنبيه
يكى از ٥ كتاب مشهور متداول بين شافعيان است و اگر چه بر اين كتاب شروح
بسيار نوشتهاند، ولى ابن خل نخستين شارح اين كتاب است. وي بىآنكه
مسائل را بيان كند، با عبارات كوتاه دلايل احكام مذكور در متن را توضيح
داده است (ابن خلكان، همانجا؛ حاجى خليفه، ١/٤٨٩). كتابى در اصول فقه نيز
به وي منسوب است (ابن خلكان، همانجا). در برخى از منابع ابياتى هم به
نام ابن خلّ آمده است (مثلاً نك: سبكى، همانجا)، اما اشعار او را عاري از
ارزش ادبى دانستهاند (نك: ابن دمياطى، ٣٦).
ابن خلّ در بغداد درگذشت و در محلة لوزيّه دفن شد (ابن جوزي، ١٠/١٨٠). ولى
به گفتة ابن خلكان او را در كوفه دفن كردند (همانجا).
برادرش ابن خل ابوالحسن احمد بن مبارك (٤٨٢-٥٥٢ق/١٠٨٩- ١١٥٧م) نيز فقيهى
فاضل و شاعري زبردست بود. ابن خلكان قطعاتى از اشعار او را نقل كرده است
(٤/٢٢٧- ٢٢٨).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن جوزي، ابوالفرج، المنتظم، حيدرآباد دكن،
١٣٥٨ق؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن دمياطى، احمد، المستفاد، به كوشش قيصر
ابوفرج، بيروت، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ حاجى خليفه، كشف؛ ذهبى، محمد، سير اعلام
النبلاء، به كوشش شعيب الارنؤوط، بيروت، ١٠٤٥ق/١٩٨٥م؛ سبكى، عبدالوهاب،
طبقات الشافعية، به كوشش عبدالفتاح محمد، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م. ابوالفتح
حكيميان (رب) ٧/٥/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١٢/٥/٧٧