دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٣٩
| ابن خباز، ابو عبدالله جلد: ٣ شماره مقاله:١١٣٩ |
اِبْنِ خَبّاز، ابوعبدالله نجمالدين محمد بن ابى بكر (ربيعالاول ٥٥٧ -
ذيحجة ٦٣١/فوريه ١١٦٢- اوت ١٢٣٤)، اديب و فقيه شافعى.
وي در موصل به دنيا آمد (ابن خلكان، ٧/١٠٠) و ظاهراً در همين شهر به تحصيل
پرداخت. فقه شافعى را آموخت (منذري، ٣/٣٧٥). سپس راهى حلب شد و به فقيه
بهاءالدين ابن شداد (ه م) پيوست و همواره در سفر و حضر ملازم وي بود
(همانجا)، به گونهاي كه وقتى ابن شداد آهنگ مصر كرد، ابن خباز نيز در معيت
وي عازم آن ديار شد و مدتى در آنجا ماند. ظاهراً در همين مدت كوتاه، گروهى
نزد وي فقه آموختند (ذهبى، ٧٠). ابن قاضى شهبه ( طبقات النحاة، ٧٥) گويد در
همين زمان بود كه ابن خباز دو كتاب شرح الفيه و شرح الجزولية را نگاشت.
سپس به حلب بازگشت (اسنوي، ١/٤٩٩) و در مدرسه سيفيه به تدريس پرداخت
(ابن خلكان، ٧/٩١). ابن خلكان كه در ذيقعدة ٦٢٦ براي تحصيل به حلب آمده
بود، بعد از مرگ استادش شيخ جمالالدين ابوبكر ماهانى در شوال ٦٢٧/اوت ١٢٣٠
نزد ابن خباز شتافت و از ابتداي كتاب الوجيز غزالى تا باب اقرار را نزد او
خواند (٧/٤٨، ٩٠-٩١).
سبكى يك بار در طبقات الشافعية الكبري (٨/١١٣) به نام او اشاره كرده و بار
ديگر در الطبقات الوسطى (ص ٢١٠) از قول ذهبى، شرح حال مختصري از او آورده
است. ذهبى او را مردي زيرك، مهربان و فروتن معرفى كرده، آگاهى او را در
فقه شافعى مىستايد (ص ٧١). ابوشامه (ص ١٦٢) نيز هميناوصاف را دربارة وي
آورده است.
وي سرانجام در شهر حلب درگذشت و يك روز بعد از وفات به خاك سپرده شد
(منذري، همانجا). شاگردش ابن خلكان نيز در مراسم نماز و دفن وي حضور داشت
(٧/١٠٠).
دو كتاب به ابن خباز نسبت داده شده است: ١. شرح الفية ابن معطى (اسنوي،
همانجا؛ بغدادي، ٢/١١٣)؛ ٢. شرح الجزولية (ابن قاضى شهبه، طبقات النحاة،
همانجا؛ همو، طبقات الشافعية، ٢/١٠٦). منابع از منذري (د ٦٥٦ق/١٢٥٨م) تا
اسنوي (٧٧٢ق/١٣٧٠م) در مورد دانش او در ادب عربى و نيز آثار وي سكوت
كردهاند و حتى ابن خلكان كه خود شاگرد او بوده، سخنى از آثار او نگفته
است، اما از اسنوي به بعد آثاري در نحو به وي نسبت داده مىشود. احتمالاً
اين امر ناشى از خلطى است كه ميان ابن خباز شمسالدين ابوالعباس (ه م)
صاحب شرح الفية و شرح الجزولية با ابن خباز مورد بحث ما رخ داده است.
مآخذ: ابن خلكان، وفيات؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات النحاة و اللغويين،
به كوشش محسن غياض، نجف مطبعة النعمان؛ همو، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ
عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابوشامه، عبدالرحمان، تراجم
رجال القرنين، به كوشش محمد زاهد الكوثري، قاهره، ١٣٦٦ق/١٩٤٧م؛ اسنوي،
عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله الجبوري، بغداد، ١٣٩٠ق؛
بغدادي، هدية؛ ذهبى، محمد، تاريخ الاسلام، به كوشش بشار عواد معروف و
ديگران، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، به
كوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحى، قاهره، ١٩٦٩م؛ همو، الطبقات
الوسطى، خطى؛ منذري، عبدالعظيم، التكملة لوفيات النقلة، به كوشش بشار عواد
معروف، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م. ايرانناز كاشيان (رب) ٢٨/٤/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١/٥/٧٧