دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١١٤
| ابن حمزه، نصيرالدين جلد: ٣ شماره مقاله:١١١٤ |
اِبْنِ حَمْزه، نصيرالدين ابوطالب عبدالله بن حمزة بن عبدالله بن حمزة بن
حسن بن على طوسى مشهدي شارحى، عالمِ امامى سدة ٦ق/١٢م. گفته شده كه
ابن حمزه با شيخ طوسى رابطة نسبى داشته (حسن بن زينالعابدين، ١٥ ب) و
نيز دايى پدر خواجه نصيرالدين طوسى بوده است (ابن فوطى، ٥/١٧٧). از تاريخ
ولادت و وفات او گزارشى نرسيده است، اما مىدانيم كه وي بخشى از حكومت
سلطان سنجر سلجوقى (حك ٥١١ - ٥٥٢ق/١١١٧-١١٥٧م) را درك كرده است. از طرف
ديگر آخرين اطلاع در مورد حيات وي حضور او در اصفهان پس از وفات منتجب
الدين ابوالفتوح عجلى (د ٦٠٠ق/ ١٢٠٤م) است (مقدس اردبيلى، ٦٠٤؛ قس: ابن
خلكان، ١/٢٠٨- ٢٠٩). چنانكه از شواهد مختلف برمىآيد، مسكن وي در مشهد بوده،
ولى مسافرتهايى به نقاط مختلف ايران و غير آن داشته است، از آن جمله از
حضور او در كاشان در ٥٦٠ق (ابن حمزه، ٥٦ ب) و سبزوار در ٥٧٣ ق (كيذري،
٣/١٢٣٣) اطلاع داريم.
ابن حمزه در حدود ٦٠٠ق سفري به ري داشته، سپس عازم مكه گرديده، و پس از
انجام مناسك حج به اصفهان وارد شده است (مقدس اردبيلى، همانجا). از مشايخ
او عفيفالدين محمد بن حسين شوهانى در مشهد، ابوالفتوح حسين بن على رازي
در ري، سيد فضلالله بن على راوندي و عمادالدين محمد بن ابى القاسم طبري
را مىشناسيم (ابن حمزة، ٢٤ ب، ٨٦ الف؛ كيذري، ١/٤٦٢-٤٦٤، ٣/١٢٣٣-١٢٣٤؛ مقدس
اردبيلى، همانجا). استفادات ابن حمزه از اعلام الوراي ابوعلى فضل ابن حسن
طبرسى (به عنوان نمونه مقايسه شود بين ابن حمزة، ١١١ الف - ١٢٠ الف و
طبرسى، ٣٢١-٣٢٦) و قرب فاصلة بين آن دو اين احتمال را كه ابن حمزه از او
علم آموخته، تقويت مىكند. از شاگردان و راويان او مىتوان خواجه نصيرالدين
طوسى (ابن فوطى، همانجا). قطب الدين كيذري (كيذري، ١/٤٦٢، ٣/١٢٣٣)،
مهذبالدين حسين بن رده و ابوالحسن على بن يحيى خياط (مجلسى، ١٠٤/٨٦، ١٣٥،
به نقل از اجازة علامة حلى) را نام برد. از اجازات ابن حمزه مىتوان به
اجازة او به سيد منتهى بن محمد كيسكى در ٥٧٨ق (نك: افندي، ٣/٢١٦، به نقل از
دست نوشتة ابن حمزه)، و اجازة او به كيذري در ٥٩٦ق (نك: آقابزرگ، طبقات،
٦/١٦٣-١٦٤، به نقل از برخى نسخ حدائق الحقائق كيذري) اشاره كرد. گرچه ابن
حمزه در برخى منابع چون حدائق كيذري (همانجا)، و در اجازات مختلف به
عنوان «راوي» مطرح شده، و كتاب الثاقب او نيز جنبة روايى دارد، ولى نبايد
از نظر دور داشت كه منتجب الدين (ص ١٢٥) و صاحب معالم (مجلسى، ١٠٦/٢٢) او
را فقيه خواندهاند، و ابن طاووس از كتاب قضاءالصلاة او در فقه سخن گفته
است (نك: خوانساري، ٦/٢٦٦).
از نظر رجالى منتجب الدين (همانجا) ابن حمزه را توثيق كرده، و كيذري
(١/٤٦٢) و علامة حلى (مجلسى، ١٠٤/٨٦، ١٣٥) او را بسيار ستودهاند. اگر
«نصيرالدين حمزه» را در عبارت اولياءالله آملى (ص ٨١) همان نصيرالدين ابن
حمزة بدانيم كه دور از واقعيت نيست، بايد گفت او در فتح طوس و نيشابور به
دست غياثالدين و شهاب الدين غوري (٥٩٧ق) در مشهد بوده است (قس: ابن
اثير، ١٢/١٦٤-١٦٧). بر اساس اين گزارش چون سلطان غوري در مشهد از امام
فخررازي دربارة جامع و جفر سؤال كرد، او ابن حمزه عالم شيعى مشهد را براي
پاسخ معرفى كرد و چون از او پرسش شد، پاسخ وافى داد (اولياءالله آملى،
همانجا). ناگفته نماند كه در برخى منابع - چنانكه خواهد آمد - بين ابن حمزه
صاحب اين ترجمه و ديگران خلط شده است (نك: افندي، ٣/٢١٦).
آثار: ١. الثاقب فى المناقب، كه در معجزات پيامبر(ص) و ائمه(ع) تأليف شده
و در عين اينكه با آثار معاصران ابن حمزه چون مناقب ابن شهر آشوب و
الخرائج و الجرائح راوندي مشتركاتى دارد، احاديث منفرد زيادي در آن وارد
شده است (به عنوان نمونه مقايسه شود بخش معجزات امام باقر(ع) از ٣ كتاب
مذكور). مؤلف تأليف آن را ظاهراً در ٥٦٠ق به پايان رسانده است (ابن حمزه،
٥٦ ب). نخستين كسى كه از اين كتاب نام برده حسن بن على طبرسى (سدة ٧ق)
است كه در دو اثر خويش كامل بهائى و مناقب الطاهرين آن را به اشتباه به
ابن حمزه صاحب وسيله نسبت داده است (نك: خوانساري، ٦/٢٦٢-٢٦٣). مؤلفان سدة
١٢ق/١٨م كه نسخة كتاب را در اختيار داشتهاند، ظاهراً مؤلف آن را نمىشناختند
(نك: بحرانى، هاشم، ٢٠؛ بحرانى، يوسف، ٢/٢٢٧؛ افندي، ٦/٤٨؛ قس: صدر، ٣١٨، به
نقل از رياض الابرار كمالالدين حسينى با عبارتى مبهم)، اما در منابع دو سدة
اخير به تبع از صاحب كامل بهائى معمولاً تصور شده كه ابن حمزه مؤلف كتاب
الثاقب همان صاحب وسيله است (به عنوان نمونه نك: خوانساري، ٦/٢٦٢- ٢٧٤؛
نوري، ١/٢٢٣).
به هر حال شواهد زمانى موجود در متن الثاقب نشان مىدهد كه مؤلف آن حدود
نيم قرن نسبت به صاحب وسيله تأخر داشته است، روايت مؤلف از شوهانى (٢٤
ب، ٨٦ الف) كه از مشايخ معلوم عبدالله بن حمزه است، اين اطمينان را به
وجود مىآورد كه انتساب آن به صاحب وسيله نمىتواند صحيح باشد. از اين اثر
چندين نسخة خطى در كتابخانههاي گوهرشاد (فاضل، ٢/٦٥٣)، مرعشى (مرعشى، ٨/٢٧)
و در اصفهان (روضاتى، ١/١٨١) موجود است (نيز نك: ملك، ١/١٨٨؛ ادبيات تهران،
٢٥، كه نسخة الثاقب را با ترديد يا بدون ترديد به ابوجعفر محمد بن على
گرگانى نسبت دادهاند؛ قس: آقابزرگ، الذريعة، ٥/٤)؛ ٢. الوافى بكلام المثبت
و النافى، تأليف مختصري است در مسألهاي فلسفى كه افندي (٣/٢١٥) نسخهاي
از آن را ديده است؛ ٣. ايجاز المطالب من ابراز المذاهب، تأليفى است در رد
مذاهب مخالف اماميه به زبان فارسى كه آن را پس از ٦٠٠ق به پايان برده
است. مقدس اردبيلى (د ٩٩٣ق) نسخهاي از اين اثر را در اختيار داشته و از آن
نقل كرده است (ص ٥٥٩، ٦٠٤؛ نك: افندي، ٣/٢١٦)؛ ٤. الهادي الى النجاة من
جميع المهلكات: همچون اثر پيشين در رد مذاهب مخالف است كه به زبان عربى
تأليف شده و پس از ٦٠٠ق به پايان رسيده است. مقدس اردبيلى (ص ٥٥٩، ٦٠١،
٦٠٤) از اين اثر نيز بهره جسته است؛ ٥. قضاء الصلاة كه ابن طاووس (د ٦٦٤ق)
در غياث سلطان الوري از آن نقل كرده و آن را به ابن حمزه نسبت داده
است (نك: خوانساري، ٦/٢٦٦). نقل مؤلف اين اثر از شوهانى صحت انتساب آن را
تقويت مىكند (همانجا).
در اجازات بدون ذكر عنوان، تصنيفات و رواياتى به ابن حمزه نسبت داده شده
است (نك: مجلسى، ١٠٤/٨٦، ١٣٥، اجازة علامة حلى؛ همو، ١٠٦/٢٦، ٢٨، اجازة صاحب
معالم ).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعة، به كوشش علىنقى منزوي،
بيروت، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن اثير، الكامل؛ ابن حمزه،
عبدالله، الثاقب فى المناقب، عكس نسخة خطى موجود در كتابخانة جامع گوهرشاد
مشهد؛ ابن شهر آشوب، محمد، المناقب، قم، المطبعة العلمية؛ ابن فوطى،
عبدالرزاق، تلخيص مجمع الا¸داب، به كوشش محمد عبدالقدوس قاسمى، لاهور،
١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م؛ ادبيات تهران، خطى، ١٣٤٤ش؛ افندي، عبدالله، رياض العلماء،
به كوشش احمد حسينى، قم، ١٤٠١ق؛ اولياءالله آملى، محمد، تاريخ رويان، به
كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٨ش؛ بحرانى، هاشم، مدينة المعاجر، تهران،
١٢٩١ق؛ بحرانى، يوسف، الكشكول، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ حسن بن زينالدين،
الاجازة الكبيرة، نسخة عكسى ضميمة بحارالانوار، ج ١٠٦ (نك: مجلسى در همين
مآخذ)؛ خوانساري، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ راوندي،
سعيد، الخراج و الجرائح، قم، ١٤٠٩ق؛ روضاتى، محمدعلى، فهرست كتب خطى
كتابخانههاي اصفهان، اصفهان، ١٣٨٢ق؛ صدر، حسن، تكملة امل الا¸مل، به كوشش
احمد حسينى، قم، ١٤٠٦ق؛ طبرسى، فضل، اعلام الوري، نجف، ١٣٩٠ق؛ فاضل،
محمود، فهرست نسخههاي خطى كتابخانة جامع گوهرشاد، مشهد، مشهد، ١٣٦٥ش؛ كيذري،
قطبالدين، حدائق الحقائق، به كوشش عزيزالله عطاردي، حيدرآباددكن، ١٤٠٣ق؛
مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ مرعشى، خطى؛ مقدس
اردبيلى، احمد، حديقة الشيعة، تهران، انتشارات علمية اسلاميه؛ ملك، خطى؛
منتجبالدين، على، الفهرست، به كوشش عبدالعزيز طباطبائى، قم، ١٤٠٤ق؛ نوري،
حسين، دارالسلام، قم، ١٣٨٠ق.
احمد پاكتچى (رب) ٣١/٣/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٠/٤/٧٧