دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١١٣
| ابن حمزه، عمادالدين جلد: ٣ شماره مقاله:١١١٣ |
اِبْنِ حَمْزه، عمادالدين ابوجعفر محمد بن على بن حمزة طوسى، فقيه امامى
سدة ٥ -٦ق/١١-١٢م و صاحب كتاب الوسيلة. از زندگى، مشايخ و شاگردان وي هيچ
گزارش صحيحى در دست نيست. قديمترين كسى كه از او نام برده، منتجب الدين
(د بعد از ٦٠٠ق) است كه ضمن ذكر او در فهرست (ص ١٦٤) به عنوان فقيه، چند
اثر از جمله الوسيلة را به او نسبت داده است. ابن شهر آشوب (د ٥٨٨)
فهرستنويس ديگر سدة ٦ گرچه نامى از وي نبرده، ولى در ضمن كتبى كه مؤلف
آنها را نمىشناخته، از كتابى با عنوان الوسائل الى نيل الفضائل نام برده
(ص ١٤٥) كه مىتواند همان الوسيلة الى نيل الفضيلة ابن حمزه باشد. ياد كردن
ابن حمزه از شيخ طوسى (د ٤٦٠ق) و ابويعلى سلاّر ديلمى (د ٤٦٣ق) به عنوان
متوفى (ص ١٨٠-١٨١، جم)، و ذكر شدن الوسيلة در فهرست منتجب الدين كه پيش از
٥٨٤ق تأليف شده (نك: طباطبائى، ٤٨)، نشان مىدهد كه تأليف الوسيلة در فاصلة
سالهاي ٤٦٣-٥٨٤ق صورت گرفته است. حال با توجه به اينكه ابن حمزه در اين
كتاب از ابن براج (د ٤٨١ق) تأثير پذيرفته و فقيهان نيمة دوم قرن ٦ق/١٢م
از جمله راوندي (د ٥٧٣ق) از الوسيلة استفاده كردهاند (نك: ادامة همين
مقاله)، مىتوان دورة حيات او را در اواخر قرن ٥ق/١١م و نيمة اول قرن
٦ق/١٢م تعيين كرد. در منابع سدة اخير گفته شده كه مقبرهاي به نام او در
حومة كربلا وجود دارد (آقابزرگ، ١٠/٦٦؛ صدر، ٣٠٥). در نوشتههاي برخى از
نويسندگان متأخر در مورد نام ابن حمزه مؤلف كتاب الوسيلة اختلافاتى ديده
مىشود كه با توجه به تصريح به نام مؤلف در منابع متقدم نمىتواند چندان
قابل توجه باشد، از جمله محقق كركى در اجازة خود به قاضى صفىالدين
(مجلسى، ١٠٥/٧٦)، مؤلف الوسيلة را هبةالله بن حمزه از فقيهان حلب دانسته
كه ابداً شخص شناخته شدهاي نيست. همچنين صاحب نظام الاقوال، كتاب
الوسيلة را از ابويعلى محمد بن حسن بن حمزة جعفري (براي شرح حال او نك:
نجاشى، ٤٠٤) دانسته (امين، ٢/٢٦٤؛ قس: افندي، ٥/١٢٣) كه با توجه به وفات
او در ٤٦٣ق نمىتواند مقبول باشد (در مورد اقوال ضعيفتر نك: افندي، امين،
همانجاها؛ قس: حر عاملى، ٢/٣٦١).
گرايش فقهى ابن حمزه: ابن حمزه را بايد از پيروان مكتب شيخ طوسى به شمار
آورد. مقايسهاي ميان فتاوي او در الوسيلة و فتاوي شيخ طوسى نشان مىدهد كه
او چهارچوب فقه شيخ طوسى را پذيرفته است. ابن حمزه در تأليف الوسيلة از
ميان آثار شيخ طوسى از نهايه بيشتر بهره برده است و حتى گاه ابن ادريس
(بدون ذكر نام) او را تابع كتاب نهايه دانسته است (قس: ميان ابن حمزه،
٣٤٦، طوسى، نهايه، ٣٦٩ و ابن ادريس، ٣٨٠-٣٨١، در مسألة بطلان تدبير به
اياق). همچنين او را مىتوان در زمرة فقيهانى شمرد كه حمصى (فقيه نيمة دوم
سدة ٦ق) آنان را بازگو كنندة فقه شيخ طوسى و در واقع پيرو او دانسته است
(نك: ابن طاووس، ١٢٧). با اينهمه سخنان ابن ادريس و حمصى را در مورد او بايد
تا حدودي اغراقآميز دانست، زيرا ابن حمزه نه تنها در مواردي با آراي شيخ
طوسى مخالفت كرده و شايد گاهى سعى در تعديل حكم او داشته است (مانند قول
وي به استحباب تقديم مضمضه بر استنشاق، نك: علامة حلى، ٢٦، سطر ١؛ قول او
در تسعير، نك: همو، ٢/١٦٨، سطر ١٥)، بلكه به طرح فروع جديدي در فقه پرداخته
كه در كتب شيخ طوسى مطرح نبوده است (به عنوان نمونه نك: ابن حمزه ٢٤٤؛
قس: علامة حلى، ٢/١٨٣، سطر ١٢).
يكى از بارزترين مشخصههاي فقه ابن حمزه را بايد روش او در بيان احكام
دانست. او ابتدا شقوق مختلف مسأله را با قيد عدد به طور مجمل مشخص مىكند و
سپس به تفصيلِ يكايك شقوق مزبور مىپردازد. او در اين تقسيمات خود واجب و
مستحب، حرام و مكروه، فعل و ترك و كميت و كيفيت را از يكديگر تميز داده و
هر كدام را جداگانه آورده است. وي در مقدمة الوسيلة (ص ٤٢-٤٣) مىگويد اين
روش تقسيمبندي موجب سهولت حفظ احكام مىگردد. اگرچه ابن حمزه را نمىتوان
مبدع ابن روش دانست، ولى او اين روش را به كمال رسانده است.
از ديگر مشخصههاي فقه ابن حمزه تعريف او از اصطلاحات فقهى در آغاز برخى از
ابواب است. وي بجز شيخ طوسى، از نظريات ديگر فقهاي معاصر وي نيز بهره
برده است. مثلاً در چندين مورد (ص ١٤١، ١٤٤، ١٨٠) به صراحت نظريات ابويعلى
سلار ديلمى را نقل كرده است (قس: سلار، ١٢، سطر ١، ١٧، ١٨، ص ١٤، سطر ٢٠). با
يك بررسى سبك شناختى روشن مىشود كه تا حدودي از ابن براج نيز تأثير
پذيرفته است (به عنوان نمونه قس: بين ابن براج، ١/١٩- ٢٥ و ابن حمزه،
٧٢-٧٦، در احكام آبها و اَسئار).
رواج فقه ابن حمزه: اگرچه در آثار نيمة دوم قرن ٦ق/١٢م نامى از ابن
حمزه برده نشده، ولى تأثير فقه او در اين آثار به روشنى مشهود است.
مقايسه بين مندرجات فقه القرآن راوندي با الوسيلة (به عنوان نمونه قس:
بين راوندي، ١/١٨٩- ١٩٩ و ابن حمزه ١٤٤-١٤٦؛ راوندي، ٢/٥٨ و ابن حمزه، ٢٦٥؛
راوندي، ٢/٢١١، ٢١٢ و ابن حمزه، ٣٤٠، ٣٤٢)، تأثر راوندي از ابن حمزه را نشان
مىدهد. راوندي حتى در مواردي چون حكم خون سگ و خوك در لباس نمازگزار (نك:
ابن ادريس، ٣٥، سطر ٢٩؛ قس: ابن حمزه، ٧٧) در فتواي شاذ از او تبعيت كرده
است. ابن زهره (د ٥٨٥ق) نيز در الغنيه تا حدودي از او تأثير پذيرفته است
(به عنوان نمونه قس: بين ابن زهره، ٤٠، ٤٣، ٤٤ و ابن حمزه، ١١٢-١١٤، ١٢١).
همچنين ابن ادريس در السرائر كه تأليف آن را در ٥٨٧ - ٥٨٨ق به پايان
برده، از الوسيلة با تعبير «بعض كتب اصحابنا» بسيار نقل قول مىكند و اغلب با
نظريات ابن حمزه به گونهاي انتقادآميز برخورد مىكند (به عنوان نمونه ص
٣٥، سطر ٤، ص ٣٨، سطر ٧؛ قس: ابن حمزه ٧٦، ٧٧). البته نظر ابن ادريس در
مواردي موافق نظر ابن حمزه است (نك: ابن حمزه، ٢٨٢، سطر ٥؛ ابن ادريس،
١٧٣، سطر ٢١؛ قس: يحيى بن سعيد، ٨٩). رسالة ازاحة العلة فى معرفة القبلة از
شاذان بن جبرئيل قمى (نيمة دوم سدة ٦ق) را نيز ظاهراً بايد تفصيل و تكميل
مندرجات الوسيلة (ص ٨٥ -٨٦) دانست (نيز قس: طوسى، مبسوط، ١/٧٧- ٧٨، كه به
نوبة خود مورد الهام ابن حمزه و شاذان قرار گرفته است).
كتاب الوسيلة در سدة ٧ق/١٣م در مكتب حِلّه بيش از پيش مورد توجه قرار
گرفت. محقق حلى (د ٦٧٦ق) بدون تصريح به نام ابن حمزه چهارچوب الوسيلة را
به خصوص در بخش عباداتِ شرايع پذيرفته، و نه تنها در فصلبندي بخش عبادات
دقيقاً از او پيروي كرده، بلكه در عناوين بابها، شكل طرح مسائل و گاهى
محتوا نيز تا حدود قابل توجهى تحت تأثير او قرار داشته است. يحيى بن سعيد
حلى (د ٦٩٠ق) در نزهة الناظر (ص ٦، جم) و آبى (ه م) در كشف الرموز، تأليف
شده در ٦٧٢ق (١/٤٠، جم) به نام ابن حمزه تصريح كرده و فتاوي او را نقل
كردهاند. اوج مطرح شدن ابن حمزه در آثار فقهى حله را بايد در مختلف الشيعة
علامه حلى (د ٧٢٦ق) دانست. الوسيلة بر اساس آنچه از نامة علقمى وزير به
تاجالدين ابن صلايا برمىآيد. از رايجترين كتب بين شيعة عراق (به خصوص
حلّه) در سدة ٧ق بوده است (نك: سبكى، ٨/٢٦٥).
در اينجا بايد يادآور شويم كه صرفنظر از يك طريق روايت مخدوش در اجازة كركى
به قاضى صفىالدين (مجلسى، ١٠٥/٧٦)، برخلاف كتب سلار، ابن براج و ديگر
فقيهان شيعه، هيچ طريق متصلى براي روايت كتاب الوسيلة به مؤلف آن
شناخته نشده است. خالى بودن اجازات مهم حله چون اجازة علامه حلى به
بنى زهره، اجازة يكى از شاگردان يحيى بن سعيد (مجلسى، ١٠٤/٦٠ -١٣٧، ١٥٢-
١٦٩) و مقدمة رجال ابن داوود حلى (ص ٣- ٨) از ذكر الوسيلة نشان دهندة اين
نكته است كه حتى فقهاي حلّه اين كتاب را به طريق وجادت شناختهاند نه
روايت. به هر حال از آن زمان تاكنون استفاده از اين كتاب همواره در آثار
فقهى اماميه متداول بوده است.
آثار: ١. الوسيلة الى نيل الفضيلة. اين كتاب در تهران، ١٢٧٦ق ضمن الجوامع
الفقهية و در نجف، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م به كوشش عبدالعظيم البكاء و در قم، ١٤٨٠ق،
به كوشش محمد حسون به چاپ رسيده است؛ ٢. الواسطة. اين كتاب را منتجب
الدين (ص ١٦٤) به وي نسبت داده است. در پايان نسخههاي موجود الوسيلة
زيادتى وجود دارد (ص ٤٦١- ٤٦٩) كه از ظاهر عبارتى از آن در ص ٤٦٦ برمىآيد
كه قطعهاي از كتاب الواسطة باشد؛ ٣. المعجزات. اين كتاب را نيز منتجب
الدين (همانجا) به وي نسبت داده، و برخى با اين تصور كه اين كتاب همان
الثاقب فى المناقب است، آن را به صاحب الوسيلة نسبت دادهاند (نك: ابن
حمزه، نصيرالدين، ه د)؛ ٤ و ٥. الرائع فى الشرائع و مسائل فى الفقه
(منتجبالدين، همانجا). يكى از شاگردان صيمري از متأخرين، بدون ارائة مأخذ دو
اثر با عناوين التعميم و التنبيه را به ابن حمزه نسبت داده است (افندي،
٥/١٢٣).
مآخذ: آبى، حسن، كشف الرموز، قم، ١٤٠٨ق؛ آقابزرگ، الذريعة؛ ابن ادريس،
محمد، السرائر، تهران، ١٢٧٠ق؛ ابن براج، عبدالعزيز، المهذب، قم، ١٤٠٦ق؛ ابن
حمزه، محمد، الوسيلة، به كوشش محمد حسون، قم، ١٤٠٨ق؛ ابن داوود، حسن،
الرجال، به كوشش جلال الدين محدث، تهران، ١٣٨٣ق؛ ابن زهره، حمزة بن
على، «الغنية»، ضمن الجوامع الفقهية، تهران، ١٢٧٦ق؛ ابن شهرآشوب، محمد،
معالم العلماء، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ ابن طاووس، على، كشف المحجة، نجف،
١٣٧٠ق/١٩٥٠م؛ افندي، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش احمد حسينى، قم،
١٤٠١ق؛ امين، محسن، اعيان الشيعة، بيروت، ١٤٠٣ق؛ حر عاملى، محمد، امل
الا¸مل، به كوشش احمد حسينى، بغداد، ١٣٨٥ق؛ راوندي، سعيد، فقه القرآن، به
كوشش احمد حسينى، قم، ١٣٩٧ق؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، به
كوشش عبدالفتاح محمد الحلو و محمود محمد الطناحى، قاهره، ١٩٧١م؛ سلار ديلمى،
ابويعلى، «المراسم»، ضمن الجوامع الفقهية، تهران، ١٣٧٦ق؛ شاذان بن جبرئيل
قمى، «ازاحة العلة فى معرفة القبلة»، ضمن بحارالانوار، ٨١/٧٣- ٨٥؛ صدر، حسن،
تأسيس الشيعة، بغداد، شركة النشر و الطباعة العراقية؛ طباطبايى، عبدالعزيز، مقدمة
فهرست (نك: منتجب الدين در همين مآخذ)؛ طوسى، محمد، المبسوط، به كوشش
محمدتقى كشفى، تهران، ١٣٨٧ق؛ همو، «النهاية»، ضمن الجوامع الفقهية، تهران،
١٢٧٦ق؛ علامة حلى، حسن، المختلف، تهران، ١٣٢٤ق؛ مجلسى، محمدباقر،
بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ محقق حلى، جعفر، شرائع الاسلام، به كوشش
عبدالحسين محمدعلى، نجف، ١٣٨٩ق/ ١٩٦٩م؛ منتجب الدين، على، فهرست اسماءِ
علماءِ الشيعة، به كوشش عبدالعزيز، طباطبايى، قم، ١٤٠٤ق؛ نجاشى، احمد،
الرجال، به كوشش موسى شبيري، قم، ١٤٠٧ق؛ يحيى بن سعيد حلى، نزهة الناظر،
به كوشش احمد حسينى و نورالدين واعظى، نجف، ١٣٨٦ق. احمد پاكتچى (رب)
٣١/٣/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٠/٤/٧٧