دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٠٧
| ابن حماد يا ابن حمادو جلد: ٣ شماره مقاله:١١٠٧ |
اِبْنِ حَمّاد، يا ابن حَمّادو، ابوعبدالله محمد بن على بن حَمّاد بن عيسى
بن ابى بكر صنهاجى، شاعر، فقيه، محدث، مورخ و قاضى بربر (د ٦٢٨ق/١٢٣١م).
وي منسوب به قبيلة بنى حمّاد، از طوايف بربر و اهل روستاي حمزه نزديك قلعة
حماد بود (صفدي، ٤/١٥٧؛ غبرينى، ٢١٨). او در قلعة حماد كه از مراكز علم محسوب
مىشد به تحصيل دانش پرداخت، و پس از چندي به بجايه رفت و نزد شيخ
ابومدين به فراگيري دانشهاي متداول مشغول گرديد. ابن حماد در كتاب برنامج
خود اشاره كرده كه نزد ابومدين كتاب المقصد الاسنى فى شرح اسماء الله
الحسنى را از آغاز تا انجام خوانده است (غبرينى، همانجا). وي آهنگ آن داشت
كه مجالسِ درس استاد را به صورت كتابى تدوين كند، اما ابومدين او را از
اين امر بازداشت (همانجا). غبرينى سال اين واقعه را ٥٣١ق دانسته است، اما
همو وفات ابن حماد را در ٦٢٨ق ضبط كرده است (ص ٢٢٠). از اين رو مطلب چندان
موجه نمىنمايد و ناگزير تاريخ يكى از اين دو حادثه اشتباه است. وگرنه عمر
او را بايستى بيش از صد سال بدانيم.
ابن حمّاد آنگاه كتاب موطّأ را نزد قاضى ابومحمد عبدالحق ازدي اشبيلى فرا
گرفت و از او روايت كرد. استادان ديگرش قاضى ابوعلى مسيلى، قاضى ميمون بن
جباره، ابوالعباس بن مبشر و كسان ديگر بودند كه در قلعه و الجزاير و تلمسان
و ديگر شهرهاي مغرب نزد آنان دانش اندوخت؛ به گونهاي كه در علوم قرآنى،
حديث، اصول و نحو زبر دست شد و شهرت فراوان يافت. او شاگردان بسياري را
علم آموخت و تربيت كرد كه از جملة آنان قاضى ابوعبدالله محمد بن عبدالحق
تلمسانى و گروه ديگري از دانشمندان بودند. غبرينى گفته كه ابن حمّاد در
كتاب برنامج خود به نام اساتيد و شاگردان و كتابهايى كه خوانده بود (افزون
بر ٢٢٢ كتاب) اشاره كرده است (ص ٢١٨- ٢١٩).
از جمله مشاغلى كه ابن حماد متصدي آنها شد امر قضا بود. نخست، اين سمت را
در جزيرة الخضرا١ (در اندلس) به دست گرفت. پس از مدتى آن را رها كرد و در
٦١٣ق/١٢١٦م قاضى شهر سلا٢ شد (ابن ابار، ٢/٦٢٨؛ غبرينى، ٢١٩). ابن حماد
سرانجام در ٦٢٨ق/١٢٣١م در حالى كه بيش از ٨٠ سال داشت درگذشت (ابن ابار،
همانجا؛ غبرينى، ٢٢٠؛ صفدي، ٤/١٥٧). اما ابن زيتون وفات او را در دهة ٤٠ سدة
هفتم دانسته است (غبرينى، همانجا).
آثار: ١. الاعلام بقوائد الاحكام؛ ٢. شرح مقصورة ابن دريد؛ ٣. النبذ المحتاجه
فى اخبار صنهاجة بافريقية و بجاية (ابن ابار، غبرينى، همانجاها). از كتاب اخير
كه در تاريخ فاطميان و اثري ارزشمند بوده نسخهاي بر جاي نيست، اما ابن
خلدون در تأليف العبر از آن بهره برده و به ويژه در بخش بنى خزرون از آن
استفاده كرده است (مقدمه، ٢٦٢؛ العبر، ١(٢)/٤٧٠، ٧(١)/٨٨)؛ ٤. اخبار ملوك بنى
عبيد و سيرتهم، ابن حماد اين تأليف مختصر را در ٦١٧ق/١٢٢٠م به پايان برده
است. از اين كتاب دو نسخة خطى موجود است: يكى در كتابخانة ملى پاريس
I/٣٣٩,٥٥٥) ؛ GAL,S, دوسلان، و ديگري در كتابخانهاي در الجزيره. نخستين بار
ترجمة قسمتى از اين كتاب توسط شرلونو در «مجلة آسيايى٣» به چاپ رسيد. آنگاه
متن و ترجمة كامل آن توسط فون درهيدن در ١٩٢٧م از سوي دانشكدة ادبيات
الجزاير در پاريس چاپ شد ، GAL,S) همانجا؛ دانشنامه ). ابن حماد شعر نيز
مىسرود. نمونة اشعارش را صفدي (٤/١٥٧- ١٥٨). به نقل از ابن ابار و ديگران
ياد كرده است.
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة الصلة، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره،
١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ابن خلدون، العبر؛ همو، مقدمه، بيروت، داراحياء التراث
العربى؛ دانشنامه؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش، س. ددرينگ،
بيروت، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛ غبرينى، احمد، عنوان الدراية، به كوشش عادل نويهض،
بيروت، ١٩٦٩م؛ نيز:
De Slane, M., Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥; GAL,S.
على آلداوود (رب) ٢٨/٣/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٠/٤/٧٧