دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٩٣
| ابن حذاء جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٩٣ |
اِبْنِ حَذّاء، ابوعبداله محمد بن يحيى تميمى قُرطبى (٣٤٧-٤١٦ق/ ٩٥٨-
١٠٢٥م)، فقيه، محدث، اديب مالكى. وي در علم تعبير رؤيا نيز بصير بود (قاضى
عياض، ٤/٧٣٣؛ ذهبى، سير، ١٧/٤٤٤). در تاريخ ولادتش اختلاف است: بيشتر كسانى
كه از او ياد كردهاند، از جمله پسرس ابوعمر، تولد او را در محرم ٣٤٧ق
نوشتهاند (قاضى عياض، ٤/٧٣٤؛ ابن بشكوال، ٢/٤٨٠)، اما بغدادي (٢/٦٣)، سال
٣٤٨ق، پالنسيا (ص ٤٢٢) ٣٤٦ق و كحاله (١٢/٩٩) ٣٣٦ق را سال تولد او دانستهاند.
قاضى عياض (٤/٧٣٣) از قول ابن عفيف مىگويد: اين خاندان معتقدند كه لقبشان
«حذّاء» (= حُداخوان) بوده، زيرا جدشان در كاروان پيامبر اكرم(ص) به اين
شغل مفتخر بود، لكن چون نخستين نياي آنان در محلة كفشدوزان، سُكنى گزيده
بود و نيز به سبب مشابهت دو حرف «د» و «ذ» به اشتباه «حذّاء» خوانده شدند
(قس: ابن فرحون، ٢/٢٣٧). وي از اعقاب داوود يكى از بزرگان بنى اميه و
فرمانرواي وقت مَرْج راهِط بود كه از شام به اندلس رفت و بعدها فرزندانش
در آن ديار حكومت يافتند و به جاه و مقام رسيدند (قاضى عياض، ابن فرحون،
همانجاها). او در حيات خود بسياري از بزرگان و علماي فقه مالكى (بنابر قول
قاضى عياض، ٤/٧٣٣-٧٣٤، حدود ٦٠ تن) را ملاقات نموده و از محضر دانشمندان عصر
خويش بهره برده (ابن بشكوال، ٢/٤٧٩؛ ابن فرحون، همانجا)، به شهرهاي مختلف
سفر كرده و هر بار بر اندوختة علمى خويش افزوده است. ١٤ ساله بود كه در
قُرطبه نزد ابوبكر بن زَرْب شروع به فراگرفتن فقه نمود (قاضى عياض، ٤/٧٣٣؛
قس: پالنسيا، ٤٢٢) و نزد او ارج بسيار يافت آنچنانكه ابن زرب او را به
فرزندي برگزيد (ابن بشكوال، همانجا؛ قس: پالنسيا، همانجا). علماء و دانشمندان
ديگري نيز نسبت به او سمت استادي داشتهاند از جمله: زكريا بن برطال، ابن
سليم، محمد بن ابى دليم، ابوجعفر بن عونالله، ابوبكر زبيدي، ابوعيسى
ليثى، ابن قوطيه (قاضى عياض، ٤/٧٣٣-٧٣٤؛ ابن بشكوال، همانجا؛ ياقوت،
١٩/١٠٨؛ ذهبى، سير، ١٧/٤٤٤). چندي بعد، از قرطبه به قيروان رفت و در آنجا از
ابن ابى زيد قيروانى دانش آموخت و از او اجازة روايت يافت (قاضى عياض،
٤/٧٣٤؛ ابن بشكوال، همانجا؛ ضبّى، ١٤٦). در ٣٧٢ق حج گزارد و در حجاز تنى چند
از علما از جمله ابواسحاق ابراهيم بن احمد دينوري را ملاقات نمود و از او
حديث شنيد (قاضى عياض، ابن بشكوال، همانجاها). سپس به مصر سفر كرد و از محضر
برخى از فقهاي آن سامان مانند ابوالقاسم عبدالرحمان بن عبدالله جوهري
بهره جست (ابن بشكوال، ابن فرحون، همانجاها). سپس چون در فقه و حديث
بصيرت يافت به اندلس بازگشت و نزد ابومحمد اصيلى تقرب يافت و از محضرش
كسب فيض نمود و به تكميل معلومات خود همت گماشت (قاضى عياض، ابن بشكوال،
ابن فرحون، همانجاها). بسياري، از جمله فرزندش ابوعمر، دانش او را در علوم
گوناگون از جمله تعبير رؤيا ستوده و گفتهاند در فقه و حديث و درايه زبر دست
بود چانكه از علماي متقدم و معاصر خويش چيزي كم نداشت (نك: قاضى عياض،
همانجا؛ ابن بشكوال، ٢/٤٧٩- ٤٨٠؛ ذهبى، سير، ١٧/٤٤٤- ٤٤٥).
ابن حذاء بارها شغل قضا يافت، نخست در بجايه (قاضى عياض، همانجا؛ ابن
بشكوال، ٢/٤٨٠؛ صفدي، ٥/١٩٦)، سپس در اشبيليه به كار قضا پرداخت و گويا مدت
اقامتش در اين شهر از جاهاي ديگر بيشتر بود و اعتباري كه در اين زمان ميان
اعيان كسب كرد، بسيار بود زيرا به قول ابن بشكوال (همانجا) در همان احوال
با مركز قرطبه نيز رابطة استوار داشت و از مشاوران دولت قرطبه به شمار
مىرفت. وي سپس بر اثر قيام بربرها (ح ٤٠٠ق/١٠١٠م) به ناچار به شمال
اندلس رفت و در تُطِيله و سپس در شهر سالم به قضا مشغول شد (ابن بشكوال،
٢/٤٨٠). عاقبت در سرقسطه اقامت گزيد و همانجا در ماه رمضان ٤١٦ق درگذشت
(قاضى عياض، ٤/٧٣٤؛ ذهبى، همانجا؛ قس: ياقوت، ١٩/١٠٨؛ سال ٤١٠ق) و او را در
جوار قبر حَنَش بن عبدالله صَنْعانى (د ١٠٠ق/٧١٨م) به خاك سپردند و بنابر
وصيتش اوراق كتاب الانباء على اسماء الله او را در كفنش گذاردند (ابن
بشكوال، همانجا؛ صفدي، ٥/١٩٦).
آثار:
١. الاستنباط لمعانى السنن و الاحكام من احاديث الموطأ، در ٨٠ جزء (ابن
فرحون، ٢/٢٣٧؛ قس: ياقوت، ١٩/١٠٩).
٢. الانباء على اسماءالله تعالى (ياقوت، همانجا؛ ابن فرحون، ٢/٢٣٨).
٣. البشري فى تأويل الرؤيا، در ١٠ جزء (صفدي، همانجا) كه به نامهاي البشري
فى تعبير الرؤيا، عبارة الرؤيا، البشري و الرؤيا آمده است (قس: قاضى عياض،
ياقوت، همانجاها؛ ذهبى، العبر، ٢/٢٣١؛ همو، سير، همانجا؛ ابن شاكر، ١٠/٦١).
٤. التعريف بمن ذكر فى مُوَطّأ مالك بن انس من الرجال و النساء، كه
نسخهاي از اين كتاب در كتابخانة قرويين فاس موجود است (نك: ٤٨٣ I/٤٦٣,
.(GAS,
٥. الخطب و سير الخطباء (ابن بشكوال، همانجا).
مآخذ: ابن بشكوال، خلف، الصلة، به كوشش عزت عطار الحسينى، قاهره، ١٣٧٤ق/
١٩٥٥م؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، نسخة
عكسى كتابخانة احمد ثالث؛ ابن فرحون، الديباج المذهب، به كوشش محمد احمدي
ابوالنور، قاهره، ١٩٧٤م؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، هدية العارفين، استانبول،
١٩٥٥م؛ پالنسيا، آنخل گونزالس، تاريخ الفكر الاندلسى، ترجمة حسين مؤنس،
قاهره، ١٩٠٠م؛ ذهبى، شمس الدين محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب
ارنؤوط و محمد نعيم عرقسوسى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، العبر، به كوشش
ابوهاجر محمد سعيد بن بسيونى زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ صفدي، خليل،
الوافى بالوفيات، به كوشش س. ددرينگ، بيروت، ١٣٨٩ق/١٩٧٠م؛ ضبى، احمد،
بغية الملتمس فى تاريخ رجال اهل الاندلس، قاهره، ١٩٦٧م؛ قاضى عياض،
ترتيب المدارك و تقريب المسالك، به كوشش احمد بكير محمود، بيروت، دار مكتبه
الحياة؛ كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧؛ ياقوت، ادبا؛ نيز: .
مريم صفوي (رب) ١٩/٣/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٧/٣/٧٧