دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٨٠
| ابن حبيب، ابو جعفر جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٨٠ |
اِبْنِ حَبيب، ابوجعفر محمد (د ٢٤٥ق/٨٥٩م)، مورخ، نحوي و لغوي. وي در بغداد
زاده شد و در سامرا درگذشت. او از باب ولاء به خاندان محمد بن عباس هاشمى،
هاشمى نيز خوانده شده و از باب اشتهار به علم تاريخ، «اخباري» و به سبب
تأليف كتاب المحبر، محبري لقب يافته بود. از زندگى او تقريباً هيچ
نمىدانيم، حتى معلوم نيست پدرش كه بوده است. گويند حبيب نام مادر او بود
(و به همين جهت آن كلمه را غير منصرف تلقى كردهاند) كه شايد پيش از
ولادت محمد، بر اثر ملاعنه از شوي خود جدا شده بود (قس: ابوالطيب، ٩٦؛ قفطى،
٣/١١٩؛ خطيب بغدادي، ٢/٢٧٧؛ ابن نديم، ١١٩؛ سمعانى، ١٢/١١١؛ ياقوت،
١٨/١١٢-١١٣). برخى نيز حبيب را پدر او انگاشته و سلسلة نسبت او را چنين
نوشتهاند: محمد بن حبيب بن اميّة بن عُمَر (ابن نديم، همانجا، چ اروپا:
عمرو؛ نيز قس: خطيب بغدادي، سمعانى، همانجاها).
در نيمة اول سدة ٣ق/٩م، كار گردآوري آثار و اخبار و ادب عربى به اوج رسيده
و كار تدوين و نگارش و ابداع آغاز شده بود. ميان دو مرحلة گردآوري و تدوين،
ابن حبيب و برخى از هم عصران وي حلقة پيوند به شمار مىآيند. از فهرست
كتابهاي او كه پس از اين خواهد آمد، چنين برمىآيد كه وي هم به جمعآوري
اشعار و اخبار شعرا همت گماشته، هم به تاريخ و انساب پرداخته و هم خود به
تأليف كتابهايى كه از نوآوري تهى نيست، دست زده است. همچنين ملاحظه
مىكنيم كه وي در ميان بزرگترين راويان زمان خويش جاي دارد. او خود از
ابن كلبى (د ٢٠٦ق/٨٢١م)، ابناعرابى(د ٢٢٥ق/٨٤٠م)،قطرب(د ٣٠٦ق/٩١٨م)،
ابوعبيده (د ٢١١ق/٨٢٦م) و ديگران روايت كرده و مردانى چون سكري (د
٢٧٥ق/٨٨٨م) و محمد بن احمد بن ابى عرابه از او روايت كردهاند (اين نامها
در همة منابع كهن مذكورند، جز نام محمد بن احمد كه فقط خطيب بغدادي و
سمعانى آوردهاند). وي همچنين با ثعلب (د ٢٩١ق/٩٠٤م) روابط دوستى داشت.
حكايت اين روابط، يكى از نادر رواياتى است كه دربارة ابن حبيب به دست ما
رسيده است و نشان مىدهد كه وي، با آنكه چندين سال از ثعلب بزرگتر بود،
از حضور او در مجلس خويش بيمناك بود و از «املاء» خودداري مىكرد، به خصوص
كه يك بار وي در توضيح بينى از حسّان فرو ماند و ثعلب به جاي او پاسخ
گفت (ابوالطيب، ٩٧؛ زبيدي، ١٥٣، ١٥٤؛ خطيب، ٢/٢٧٨). با اينهمه از اين
روايات، هيچ بوي خصومت و رقابت به مشام نمىرسد و گويى هم حضور ثعلب در
مجلس او و هم سكوت ابن حبيب، از باب احترام متقابل بوده است. اما
نمىدانيم مجلس درس ابن حبيب چگونه بود. غالباً گفتهاند (خطيب بغدادي،
ابن نديم، همانجاها؛ سيوطى، بغيه، ٧٣) وي آموزگار بود. ياقوت از ابن ابى
رُوبه نقل مىكند كه وي در مكتب خود فرزندان عباس ابن محمد را درس
مىداده است و تنها شعري كه از وي مىشناسيم دو بيت در بيان حال نابسامان
«معلم» است كه بر اثر معاشرت با كودكان عقل خود را نيز از دست مىدهد
(١٨/١١٢). نكتة جالب توجه آنكه وي با پدر ابن رومى (د ٢٨٣ق/٨٩٦م) دوستى
داشت و شاعر نيز در جوانى نزد او درس خوانده است (ياقوت، ١٨/١١٤؛ قس: II/٥٨٥
.(GAS,
همگان (قفطى، ٣/١١٩؛ خطيب، ٢/٢٧٧- ٢٧٨؛ ابن نديم، سمعانى، همانجاها؛ صفدي،
٢/٣٢٥؛ ابن تغري بردي، ٢/٣٢١ و از همه مهمتر سيوطى، بغيه، همانجا)، وي را
عالم به أنساب و اخبار و راوي مورد اعتمادي دانستهاند، اما در اين ميان
مرزبانى كه از تكريم و تمجيد او فروگذار نكرده است (ياقوت، ١٨/١١٢)، روايت
شگفتى آورده مبنى بر اينكه وي آثار ديگران را مىگرفت و به نام خود
مىساخت و به عنوان نمونه از كتاب اسماعيل بن ابى عبيدالله نام برده كه
ابن حبيب آن را سراسر نقل كرده و سپس نام شعرايى را كه به بيتى از
ابيات خود شهرت يافتهاند، به آن افزوده و آن مجموعه را متعلق به خود
خوانده است (ياقوت، ١٨/١١٣). اين داستان را اگر چه صفدي (٢/٣٢٦) و ابن
قاضى شهبة (ص ٨١) و سيوطى (بغيه، همانجا). به اختصار آوردهاند، اما گويى
چندان مورد تأييد دانشمندان نيست، به خصوص كه مىبينيم غالب نويسندگان به
روايات او استناد كردهاند، مثلاً ابوالفرج اصفهانى (٢١/٢٧٦-٤٠٣)، ١٧ روايت از
روايات مربوط به فرزدق را از قول او نقل كرده است. قابل ذكر آنكه او خود
اكثر اين روايات را از اصمعى (د ٢١٥ق/٨٣٠م) كه در شمار استادان او ياد
نكردهاند، اخذ كرده است.
نمىدانيم كه ابن حبيب به چه مذهب بوده است. با اينهمه حميدالله («كلمة
الختام»، ٥٠٩) به استناد اينكه وي نام عائشه و ابوبكر و عمر را با عبارت
«رحمهالله» و نام خديجه و على(ع) را با «رضى الله عنه» همراه كرده و
گاه نيز خطاهايى به عمر نسبت داده، وي را شيعى مذهب پنداشته است.
ابن حبيب اگرچه در اخبار و انساب صاحب دانش گسترده بود، گويا در لغت چندان
دستى نداشت. سيوطى ( المزهر، ٢/٤١٣) مىگويد كه كتابهاي او را بررسى كرده و
در آنها از نظر لغت، خلط و اشتباه فراوان يافته است.
آثار: بخش اعظم آثار ابن حبيب را كتب انساب تشكيل مىدهد. تقريباً همة
كتابها و رسالههايى كه از او به چاپ رسيده، در همين زمينه يا در باب ضبط
اسماء است. كتابهاي شعر، كه وي جمع آوري و تدوين يا روايت كرده نيز بسيار
متعدد است؛ همچنين از عناوين كتابهاي مفقود او مىتوان دريافت كه وي در
لغت و حديث و حتى «انواء» آثاري تأليف كرده بوده است. آنچه از او به چاپ
رسيده بدين قرار است:
١. المُنمَّق و اخبار قريش، شامل شرح احوال آدم(ع) و سلسلة پيامبران و سپس
قريش و پيامبر اسلام(ص)، به كوشش احمد فارق، دهلى، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م.
٢. المُحَبّر كه حاجى خليفه (٢/١٢٨) آن را تاريخ الخلفاء نيز خوانده است
(ضبط المجير در كشف الظنون احتمالاً غلط چاپى است)، مهمترين اثر اوست و
سكري آن را روايت كرده است. مطالب اين كتاب با المنمق يكى است. اين
كتاب را خانم ليختن شتيتر در حيدرآباد دكن، ١٣٦١ق/١٩٤٢م و حميدالله با
تحقيقاتى دربارة ابن حبيب و آثار او در بيروت به چاپ رساندهاند.
٣. المؤتلف و المختلف فى النّسب، يا مختلف القبائل و مؤتلفها در ضبط نامهاي
قبائل، به كوشش ووستنفلد، گوتينگن، ١٨٥٠م.
٤. كتاب امّهات النّبى، به روايت ابوالحسن احمد بن محمد بن جهم، به كوشش
حسين على محفوظ، بر اساس نسخة كتابخانة مشكوة، بغداد، ١٣٧٢ق/١٩٥٢م.
٥. كتاب قبائل الكبير و الايام، كه به قول ابن نديم (ص ١٠٧) براي فتح
بن خاقان تأليف شده، به كوشش ووستنفلد، گوتينگن، ١٢٦٦ق/ ١٨٥٠م.
٦. «اسماء المغتالين من الاشراف فى الجاهلية و الاسلام و اسماء من قُتِلَ
من الشعراء»، به كوشش عبدالسلام هارون، در نوادر المخطوطات، شم ٦، ص ١٠٦ به
بعد، قاهره، ١٣٧٤ق/١٩٥٤م.
٧. «القاب الشعراء و مَنْ يُعَرفُ منهم بأُمّة»، به كوشش عبدالسلام هارون،
در نوادر المخطوطات، شم ٧، ص ٢٩٧ تا ٣٢٨، قاهره، ١٣٧٤ق/١٩٥٤م.
٨. «كُنى الشعراء و مَن غَلَبَت كُنْيَتُهُ عَلى اِسْمه»، به كوشش
عبدالسلام هارون، در نوادر المخوطات، شم ٧، ص ٢٧٩-٢٩٦، قاهره، ١٣٧٤ق١٩٥٤م.
٩. رسالة فى اسماء القبائل المتشابهة و غير المتشابهة، به كوشش ووستنفلد،
گوتينگن، ١٨٥٠م (فانديك، ٩٤).
١٠ و ١١. دو رساله به نامهاي «الامثال» و «ماجاء اِسمان أحدهما اَشهرُ مِنْ
صاحبه فَسُمّيابه»، به كوشش حميدالله، در مجلة المجمع العلمى العراقى (٤/٣٥
به بعد)، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م.
١٢. كتابُ مَن نُسب الى امّه من الشعراء (سزگين، ٢(١)/١٥٩؛ سيد، ٣/١٠٨).
كتابهاي زير از او به صورت خطى در كتابخانهها محفوظ است: ١. كتاب فى اخبار
الشعراء و طبقاتهم؛ ٢. كتاب الشعراء و انسابهم، اين دو نسخه در حلب موجود
است (سزگين، ٢(١)/١٥١)؛ ٣. خلق الانسان، بروكلمان مىنويسد كه سيوطى از اين
كتاب نقل كرده و به نسخهاي از آن در برلين اشاره مىكند .(GAL,S,I/١٠٥)
برخى عناوين ديگر نيز جزء آثار او ذكر شده كه احتمالاً بر اثر اختلاف روايت،
به دو يا چند گونه نقل شدهاند و شايد بر كتاب واحدي دلالت داشته باشند
مانند: الامثال على افعل يا افعل من فى الامثال (نك: حميدالله، «رسالتان
لابن حبيب»، ٣٦) كه شايد همان الامثال باشند كه در شمارة ١٠ و ١١ ذكر كرديم.
انبوهى ديوان شعر نيز مىشناسيم كه وي روايت كرده يا ديگران از او روايت
كردهاند؛ برخى از اين آثار اينك موجود است و برخى نيز نابود شدهاند.
ديوانهاي موجود از اين قرارند: ١. ديوان الفرزدق به روايت ابن حبيب از ابن
الاعرابى (تصحيح و ترجمة فرانسوي توسط بوشه، پاريس، ١٨٧٠م). احتمالاً همين
روايت بوده كه سكّري در اختيار داشته است: رواية السكري عن محمد بن حبيب
عن ابن الاعرابى عن المفضل و ابن السكيت عن الجرمازي و سعدان عن ابى
عُبيدة، به كوشش شاكر فحام، چاپ عكسى، دمشق، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م. به درستى
نمىدانيم ديوان خطى اياصوفيه و قاهره (نك: I/٥٢ ؛ GAL, نيز قس: سزگين،
٢(٣)/٧٦) كه باز به روايت ابن حبيب است تا چه حد با روايت سكري برابر
است؛ ٢. ديوان جرير، همراه با شرح ابن حبيب، به كوشش صاوي، قاهره،
١٣٥٣ق/١٩٣٤م؛ ٣. ديوان جرير، به روايت ابن حبيب I/٥٥) ، GAL, به نسخة
برلين اشاره مىكند)، قاهره، ١٣١٣ق/١٨٩٦م؛ ٤. نقائض جزير و الفرزدق، جمع
ابن حبيب با شرح محمد بن عباس يزيدي، خطى بودليان ، GAL) همانجا)؛ ٥. شرح
ديوان رُوبة، در چند نسخه (سزگين، ٢(٣)/٨٦ - ٨٨؛ سيد، ٢/٣١)؛ ٦. ديوان ابن
قيس الرُقّيات، به روايت سكري از ابن حبيب (سزگين، ٢(٣)/١٦٨، به يك نسخه
اشاره مىكند)؛ ٧. ديوان الافوه الاودي، در فهرست ابن خير (سزگين،
٢(٢)/٣٣٨)؛ ٨. ديوان الاخطل (اشاره به نسخة سزگين، ٢(٣)/١٠).
ديوانهاي ديگري كه او جمع كرده و در منابع ما به آنها اشاره شده است
عبارتند از (به جهت اختصار، تنها به سزگين ترجمة عربى ارجاع مىدهيم):
ديوانهاي منسوب به كُثَير همراه با شرح (٢(٣)/١٥٤؛ قس: )؛ GAL,S,I/٧٩ محمد
بن بشير خارجى (٢(٣)/١٨٢-١٨٣)، ابن الدمُيْنَة (٢(٣)/٢١٢)، اُقيشر اسدي
(٢(٣)/٢٢). سراقة بن مِرداس (٢(٣)/٢٣)، عُجير سلولى (٢(٣)/٣٢)، اعشى تغلبى
(٢(٣)/٣٤)، زفر بن حارث (٢(٣)/٤٠)، نعمان بن بشير (٢(٣)/٦٣)، ذوالرّمّة
(٢(٣)/١٣١)، عمرو بن شأس اسدي (٢(٢)/٢٠٩)؛ نيز ديوان حسان را ثعلب از او نقل
كرده و سكري شرح نموده است (٢(٢)/٣١٤)، ديوان حُطيئة را نيز سكري از او
روايت كرده (٢(٢)/٢٢٤- ٢٢٥). علاوه بر اين، جمع نقائض جرير و عمر بن لجا را
نيز به او نسبت دادهاند (٢/(١)١٠٠).
فهرست آثار ابن حبيب به اين جا ختم نمىشود، زيرا در منابع ما، روي هم
رفته به بيش از ٤٥ اثر اشاره شده است. اينك آنچه را كه ابن نديم (ص
١١٩) آورده و قبلاً نقل نكردهايم، برمىشماريم: كتاب النسب، السعود و
العمور، العمائر و الرّبائل فى النسب، الموشح، المقتنى، غريب الحديث،
الانواء، المشجر، الموشا، كتاب من استجيب دعوته، المفوف (العفوف)، تاريخ
الخلفاء، (شايد همان المحبر باشد)، كتاب من سمى ببيت½ قاله، مقاتل الفرسان،
العقل، السماة (المسمّاة)، [ايام] جرير التى ذكرها فى شعره، امهات اعيان
بنى عبدالمطلب، المقتبس، امهات السبعة (الشيعة) من قريش، الحيل (الخيل)،
النبات، الارحام التى بين رسول الله(ص) و بين اصحابه سوي العصبة... و
القاب اليمن (النمر) و ربيعة و مُضر.
مآخذ: ابن تغري بردي، يوسف؛ النجوم؛ ابن قاضى شهبه، احمد، طبقات النحاة و
اللغويين، نجف، ١٣٩٣-١٣٩٤ق/١٩٧٣-١٩٧٤م؛ ابن نديم، الفهرست؛ همان، به كوشش
گوستاو فلوگل، ١٨٧٢م؛ ابوالطيب حلبى، عبدالواحد، مراتب النحويين، به كوشش
محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، مكتبة نهضة؛ ابوالفرج اصفهانى، على، اغانى،
دارالكتب، افست، بيروت؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، به كوشش فلوگل، ١٨٣٧م؛
حميدالله، محمد، «رسالتان لابن حبيب»، مجلة المجمع العلمى العراقى (نك: مجلة
المجمع...، در همين مآخذ)؛ همو، «كلمة الختام»، المحبر (نك: آثار ابن حبيب، در
همين مقاله)؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق/١٩٣٠م؛ زبيدي،
محمد، طبقات النحويين و اللغويين، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛ سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، ترجمة محمود فهمى حجازي،
رياض، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش سيد شرف الدين
احمد، حيدرآباد دكن، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ سيد، فؤاد، فهرست المخطوطات، قاهره،
١٣٨٢ق/ ١٩٦٢م؛ سيوطى، جلال الدين، بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ همو، المزهر، به كوشش محمد احمد جاد المولى و
ديگران، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش
هلموت ريتر، بيروت، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ فانديك، ادوارد، اكتفاء القنوع، قاهره،
١٨٩٦م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛ مجلة المجمر العلمى العراقى، جزء اول، بغداد، ١٣٧٥ق/١٩٥٩م؛
منزوي، خطى؛ ياقوت، ادبا؛ نيز: ; GAL, S; GAS.
آذرتاش آذرنوش (رب) ٢٩/٢/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١١/٣/٧٧