دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٦٦
| ابن حاج، ابو عبدالله محمد بن محمد جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٦٦ |
اِبْنِ حاج، ابوعبدالله محمد بن محمد بن محمد عبدري فاسى (د ٢٠ جمادي
الاول ٧٣٧ق/٢٥ دسامبر ١٣٣٦م)، فقيه مالكى. با توجه به اينكه مدت زندگى او
را بيش از ٨٠ سال نوشتهاند (ابن رافع، ١/١٥٤؛ ابن ملقن، ٤٧١)، مىتوان تولد
او را در حدود ٦٥٧ق تخمين زد. ابن حاج در آغاز از علماي فاس دانش آموخت،
آنگاه به قاهره رفت و تا پايان عمر در آنجا اقامت گزيد (ابن حاج، ١/٣؛ ابن
فرحون، ٣٢٨). وي پس از عمري دراز، در قاهره درگذشت و در قرافه (در نزديكى
قاهره) به خاك سپرده شد (مقريزي، ٢(٢)/٤٢٥).
ابن حاج شاگرد نزديك ابومحمد عبدالله بن ابى جمره بوده و از او و ديگر
مشايخ صوفيه تعاليم آنان را فرا گرفته است. حجوي حتى او را صاحب
طريقهايمشهور در تصوفدانسته است (٢/٢٣٩؛ نك:ابنحاج، ١/٣؛ ابن رافع،
١/١٥٥). ابن قاضى مكناسى نيز به صوفى بودن او تصريح كرده است ( جذوة
الاقتباس، ١/٢٢٨؛ درة الحجال، ١/١١٤). از ديگر مشايخ ابن حاج مىتوان
تقىالدين عبيد اسعردي را ذكر كرد كه نزد او موطأ مالك را به روايت يحيى بن
يحيى فراگرفته است (ابن رافع، ١/١٥٤). از شاگردان و راويان وي نيز مىتوان
از محمد بن رافع سلامى ياد كرد (نك: همو، ١/١٥٥؛ نيز ابن قاضى شهبه، ٣/٩٣؛
ابن حجر، ٥/٧٢، ٥٠٨؛ مخلوف، ٢١٨).
آثار:
الف - چاپى: ١. المدخل تنمية الاعمال بتحسين النيات و التنبيه على بعض
البدع و العوائد التى انتحلت و بيان شناعتها و قبحها، نام ديگر اين اثر مدخل
الشرع الشريف على المذاهب الاربعة است كه ظاهراً تأليف آن را در
٧٣٢ق/١٣٣٢م به پايان آورده است (حاجى خليفه، ٢/١٦٤٣). وي در اين كتاب
بسياري از بدعتهايى را كه از منكرات مسلمه و برخى ديگر را كه از شبهات
مىدانسته و در ميان مردم در عصر مماليك رايج بوده (مثلاً ٢/٢٥٥- ٢٥٨؛
مقريزي، ٢(٢)/٤٢٦)، نقد كرده است. او در اين اثر خود پارهاي مسائل فقهى،
اخلاقى، اقتصادي و اجتماعى را از چگونگى پوشش زنان، آداب غذاخوردن، اعياد و
ايام سوگواري، مسائل حسبه، حدود و تعزيرات، مناسبات اقتصادي و مالى ميان
مردم و جز آن مورد بررسى قرار داده است. شهرت عمدة ابن حاج در واقع مرهون
تأليف كتاب المدخل و مخالفتهاي وي با بدعتهاست. اين كتاب، نخست در
١٢٩٧ق/١٨٨٠م در اسكندريه به چاپ رسيده و بعدها به كرات از جمله در
١٤٠١ق/١٩٨١م در قاهره در ٤ جلد تجديد چاپ شده است؛ ٢. شموس الانوار و كنوز
الاسرار، در علم حروف (بغدادي، ٥٧). چاپ اول آن در ١٢٩٧ق در مصر انجام
گرفته و بعدها نيز در ١٣٢٩ق تجديد چاپ شده است.
ب - خطى: بلوغ القصد و المنى فى خواص اسماء الله الحسنى. زركلى از وجود
نسخة آن خبر داده است (٧/٣٥).
مآخذ: ابن حاج، محمد، المدخل، قاهره، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابن حجر، عسقلانى، احمد،
الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ ابن رافع، محمد، الوفيات، به
كوشش صالح مهدي عباس، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج
المذهب، به كوشش عباس بن شقرون، قاهره، ١٣٥١ق؛ ابن قاضى شهبه، بوبكر
ابن احمد، طبقات الشافعية، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن قاضى مكناسى،
احمد، جذوة الاقتباس، رباط، ١٩٧٤م؛ همو، درة الحجال، به كوشش محمد الاحمدي
ابوالنور، قاهره، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ ابن ملقن، عمر بن على، طبقات الاولياء، به
كوشش نورالدين شريبة، قاهره، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ بغدادي، ايضاح؛ حاجى خليفه،
كشف؛ حجوي، محمد، الفكر السامى، به كوشش عبدالعزيز بن عبدالفتاح القاري،
مدينه، ١٣٩٧ق/ ١٩٧٧م؛ زركلى، اعلام؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، بيروت،
١٣٤٩ق؛ مقريزي، احمد، كتاب السلوك لمعرفة دول الملوك، به كوشش محمد مصطفى
زياده، قاهره ١٩٤٢م. سعيدالله قرهبگلو (رب) ٢١/٢/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١٠/٣/٧٧