دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٥٦
| ابن حاتم جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٥٦ |
اِبْنِ حاتِم، بدرالدين محمد بن حاتم يامى هَمْدانى (زنده در
٧٠٢ق/١٣٠٣م)، مورخ، از بزرگان يمن، از تبار بنىحاتم - فرمانروايان صنعاء در
سدة ٦ و ٧ ق - معاصر با مظفر يوسف دومين حكمران خاندان رسولى يمن.
آگاهى ما از زندگانى و احوال ابن حاتم بسيار اندك است. به نوشتة خزرجى (ص
٣٣٧- ٣٣٨) كه كتابش كهنترين مأخذ در اين زمينه است، وي در ٧٠٢ق، زنده
بوده است و نيز مىدانيم كه از نزديكان خاندان حكومتى و يكى از افراد مورد
اعتماد بود كه به عنوان فرستادة ويژه، مأموريت حل اختلاف ميان سلطان و
رؤساي قبايل را بر عهده داشت. وي از جمله در ٦٧٢ق/١٢٧٤م به نيابت از مظفر
يوسف (همو، ١٨٦-١٨٧) و در ٧٠٢ق از سوي سلطان مؤيد داوود مأموريت حل اختلاف و
عقد قرارداد آشتى با اشراف زيديه را بر عهده گرفت (همو، ٣٣٨).
اما اين مأموريتها هرگز او را از كارهاي علمى بازنداشت ( ٢ EI). شهرت
بدرالدين كه او را به عنوان مورخ، بلندآوازه ساخته به جهت تأليف كتاب
السمط الغالى الثمن فى اخبار الملوك من الغز باليمن است I/٣٩٤) .(GAL, اين
كتاب از مهمترين منابع تاريخ يمن و معتبرترين تأليف در تاريخ ايوبيان و
بنى رسول از فرمانروايان يمن است. كتاب با ذكر فتح يمن به دست تورانشاه
بن ايوب - برادر صلاح الدين ايوبى - در ٥٦٩ق/١١٧٤م آغاز مىشود و پس از ذكر
رويدادهاي اين دوره تا سقوط اين خاندان، با آوردن اخبار بنى رسول تا روزگار
ملك اشرف جانشين ملك مظفر يوسف به پايان مىرسد. محتواي اثر ابن حاتم به
جهت اينكه يا از ديدههاي اوست و يا از شنيدههايش از اشخاص معتمد، از اعتبار
ويژهاي برخوردار است. مؤلف وقتى از ديگران نقل مىكند، ضمن بيان اقوال
موافق و مخالف، خود به بيان قول مرجح و روايت معتمد مىپردازد و گاه نيز
انتخاب و ترجيح را به خواننده وامىگذارد (عبدالعال، ١٤٢).
با توجه به اين اعتبار و ارزش است كه كتاب وي مورد استناد مورخانى چون
الجندي صاحب كتاب السلوك فى طبقات العلماء و الملوك، ابن عبدالمجيد، مؤلف
تاريخ يمن با عنوان بهجة الزمن فى تاريخ اليمن؛ خزرجى، صاحب العقود
اللؤلؤية فى تاريخ الدولة الرسولية، ابن الديبع، مؤلف بغية المستفيد فى اخبار
مدينة زبيد و بالاخره ابومخرمه، مؤلف قلادة النحر فى وفيات اعيان الدهر، قرار
گرفته است (همو، ١٤٣، ١٦٢-١٦٤). بدون شك اثر ابن حاتم در بيان تاريخ غز در
يمن از مهمترين مآخذ است. متن كتاب از روي نسخة خطى موزة بريتانيا به
وسيلة ركس اسميت تصحيح و در سلسله انتشارات اوقاف گيب در ١٩٧٤م انتشار
يافته است. به ابن حاتم كتاب ديگري نيز با نام العقد الثمين فى اخبار
ملوك اليمن المتأخرين نسبت داده شده است (ابومخرمه، ٨٣)، ولى تاكنون
نسخهاي از آن يافت نشده است. اگرچه برخى از شرق شناسان از جمله كاي١
انگليسى دو كتاب السمط الغالى و العقد الثمين را يكى دانستهاند، اما دليل
كافى بر اين ادعاي خود نشان ندادهاند (عبدالعال، ١٤٤). كتاب اخير به تاريخ
يمن قبل از فتح ايوبيان اختصاص دارد (همانجا).
مآخذ: ابومخرمه، عبدالله، تاريخ ثغر عدن، ليدن، ١٩٣٦م؛ خزرجى، على، العقود
اللؤلؤية، به كوشش محمد عسل، قاهره، ١٣٢٩ق/١٩١١م؛ سيد، فؤاد، مصادر تاريخ
اليمن فى العصر الاسلامى، قاهره، ١٩٧٤م؛ عبدالعال احمد، محمد، «نص من
مخطوطة السمط الغالى الثمن فى اخبار الملوك من الغز باليمن»، مجلة معهد
المخطوطات العربية، قاهره، س ١، شم ١٠، محرم ١٣٨٤/مة ١٩٦٤؛ نيز: ٢ ; GAL.
رضا انزابى نژاد (رب) ١٩/٢/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١٠/٣/٧٧