دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٣١
| ابن جزری، ابوعبدالله جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٣١ |
اِبْنِ جَزَري، ابوعبداللهمحمد بنمجدالدينبنابىاسحاقابراهيم، معروف به
ابن جزري و ملقب به شمسالدين (٦٥٨ -٧٣٩ق/ ١٢٦٠- ١٣٣٨م)، مورخ دمشقى. شرح
حال جامع وي را ابومحمد قاسم ابن محمد برزالى از معاصران و دوستان نزديك
او نوشته است (ابن شرح حال در آخر كتاب تاريخ ابن جزري، نسخه مضبوط در
كتابخانة كوپريلى تركيه آمده و عباس عزاوي آن را در مجلة مجمع العلمى
العربى دمشق، شم ١٩، ١٩٤٤م، ص ٥٢٤ -٥٣٠ منتشر كرده است). به نوشتة برزالى،
ابن جزري در دمشق زاده شد و در بيرون دمشق درگذشت و در گورستان باب الصغير
به خاك سپرده شد (ص ٥٢٥). اينكه ابن حجر (٥/٢٧) مىگويد وي در واسط درگذشته
است، ظاهراً بىاساس است.
ابن جزري مقدمات علوم را در زادگاه خود فراگرفت و از عالمان آن ديار مانند:
فخرالدين بن بخاري، تقىالدين بن واسطى، عزالدين فاروثى و ديگر شيوخ دمشق
استماع حديث كرد، سپس به قاهره و اسكندريه رفت و از دانشمندان آن ديار
مانند شرفالدين دمياطى، شهاب الدين ابرقوهى، شريف تاجالدين عراقى،
تقىالدين بن دقيق العيد و جز آنان حديث شنيد و استفاده كرد (برزالى، ابن
حجر، همانجاها). ابن جزري سرانجام به زادگاه خود بازگشت و مدت ٦٠ سال در
دمشق نزد قاضيان در محاكم قضايى به كار شهادت دادن پرداخت (برزالى،
همانجا). وي از بهترين شهود عادل به شمار مىرفت (ابن عماد، ٦/١٢٦) تا جايى
كه شهادت او بدون وجود شهود ديگر پذيرفته مىشد؛ اما هنگامى كه از طرف
حكومت به او پيشنهاد شد كه در تقويم املاك شركت كند، سرباز زد و هرگز به
خدمت ديوان در نيامد. برزالى (همانجا) وي را راستگو، عادل و امين دانسته و
ذهبى (٤/١١٤) متدين و با وقار. صفدي ( اعيان العصر، ١٢/١٩٠) نيز او را سليم
النفس و نيك گفتار، و ابن حجر (٥/٢٥) دوستدار صالحان دانسته است.
ابن جزري در دمشق به روايت حديث پرداخت، اما از شاگردان او بجز فرزندانش
مجدالدين و نصيرالدين (يا ناصرالدين محمد: ابن كثير، ١٣/١٨٦) كه از او حديث
بسيار شنيدهاند (ذهبى، همانجا)، در منابع ذكري به ميان نيامده است. صفدي (
الوافى، ٢/٢٢) مىگويد كه در ٧٣٠ق/١٣٣٠م ابن جزري به خط خود به وي اجازه
داده بوده است. او گاهى شعر نيز مىسرود، ولى اشعار او را بىمايه و متوسط
دانستهاند (صفدي، ابن حجر، همانجاها).
آثار: ابن جزري كتابى در تاريخ داشته كه به نوشتة اغلب مورخان حاوي
مطالب عجيب و غريب و عوامانهاي بوده است (صفدي، اعيان العصر، همانجا؛
ذهبى، ابن كثير، همانجاها)، ولى برزالى (همانجا) از تاريخ وي تمجيد كرده و
نوشته است كه مطالبى در كتاب ابن جزري آمده است كه در هيچ تاريخ ديگري
نظير آن را نمىتوان يافت. از اين كتاب به نامهاي مختلف ياد كردهاند كه
به احتمال قوي همة آنها نام اجزاي متعدد كتاب بوده است
(بغدادي،١/٢١٢؛دارالكتب،٨/٥٣؛جامعه،٢(١)/١٠٣؛ بلوشه، .(٣٥٣ در دائرة المعارف
الاسلامية (ذيل برزالى) اين كتاب به برزالى نسبت داده شده است. اين
اشتباه كه بروكلمان و برخى ديگر نيز بدان دچار شدهاند، ظاهراً از آنجا
سرچشمه گرفته كه در اول كتاب آمده است: «قال البرزالى»، از اين رو برخى
گمان كردهاند كه كتاب از برزالى است، در حالى كه ابن جزري و برزالى هر
دو از يكديگر نقل كردهاند و در حقيقت در اينجا ابن جزري از برزالى نقل قول
مىكند (عزاوي، ١٩/٥٢٧). تاريخ ابن جزري مورد استفاده مورخان معاصر وي و پس
از وي قرار گرفته است، از قبيل قطب الدين موسى بن محمد يونينى در ذيل
مرآة الزمان (١/٣٦٣ به بعد)؛ محمد بن شاكر كتبى در فوات الوفيات (١/٣٣٠ به
بعد، ٢/٧٢ به بعد)، محمد بن رافع سلامى در تاريخ علماء بغداد (ص ٢١٢-٢١٣)،
مقريزي در كتاب السلوك (٢(٢)/٩٥٢، ملحقات) و برخى ديگر همچون مزي و ذهبى و
برزالى (ابن كثير، ١٣/١٨٦).
از همة محتويات اين كتاب دقيقاً آگاهى در دست نيست، اما قسمتهايى پراكنده
از آن موجود است كه بخشى از آنها چاپ شده است. سخاوي (ص ٣٠٧) از تاريخ
كبير ابن جزري نسخهاي به خط خود او ديده بوده است. برخى از اجزاي نسخ
خطى كتاب بدين شرح است:
١. نسخهاي به نام جواهر السلوك فى الخلفاء و الملوك، شامل حوادث سالهاي
٦٨٩ - ٦٩٩ق/١٢٩٠-١٣٠٠م، كه به شمارة ٦٣٧٩ در كتابخانة ملى پاريس مضبوط است و
گر چه آن را به ابوالفرج عبدالرحمان بن على بن جوزي نسبت دادهاند، ولى
يقيناً از ابن جزري است، زيرا ابن جزري، چنانكه از تاريخ وفاتش
(٥٩٧ق/١٢٠١م) به خوبى روشن است، پيش از حوادث سالهاي مذكور درگذشته بوده
است و احتمال اينكه كتاب منسوب به سبط ابن جوزي (د ٦٥٤ق/١٢٥٦م) باشد نيز
به همين دليل مردود است (بلوشه، .(٣٥٣-٣٥٤ عكسى از اين نسخه به شماره
٢١٥٩ در تيموريه موجود است (جامعه، ٢(١)/١٠٤). اين نسخه را حبيب زيات در
مجلة الا¸ثار زحلة لبنان در ١٩٢٨م (بستانى، ٢/٤٠) و بار ديگر چنانكه عزاوي (ص
٥٢٨ به نقل از مجلة لغة العرب ) آورده، در مطبعة المحامى در زحلة لبنان در ٤٢
صفحه با تعليقاتى منتشر ساخته است. همين نسخه را يكى از مستشرقان به نام
ژ. سواژه١ با عنوان «تاريخ دمشق الجزري٢» در ١٩٤٩م در پاريس به چاپ
رسانده است (جامعه، همانجا؛ منجد، ١٤٦).
٢. بخشى از تاريخ ابن جزري به شمارة ١٠٣٧ و با عنوان قطعة من تاريخ دولة
المماليك، شامل حوادث سالهاي ٧٢٦- ٧٢٨ق/١٣٢٦- ١٣٣٧م در كتابخانة كوپريلى در
تركيه موجود است كه از روي دست نويس مؤلف نوشته شده و تاريخ كتابت آن
٧٣٩ق است. در آخر همين نسخه است كه شرح حالى از مؤلف به قلم علمالدين
برزالى آمده است (كوپريلى، ١/٥٣٠). عكسى از اين نسخه به شمارة ٩٩٥ تاريخ،
در دارالكتب مصر موجود است (دارالكتب، ٨/٥٣؛ جامعه، ٢(١)/١٠٤). محمد قناوي از
روي اين نسخة عكسى نسخهاي در ٣ مجلد بازنويسى كرده كه در ١٣٥٣ق/١٩٣٤م
استنساخ آن به پايان رسيده است و همچنان در دارالكتب به شمارة ٥٤٢٢
نگهداري مىشود اسماعيل حقى ازميري نسخة موجود را بعد از ترجمه به زبان
تركى در ١٩٤١م به چاپ رسانده است (منشداوي، ٥٢).
٣. بخش ديگري از تاريخ ابن جزري در كتابخانة ملى پاريس با عنوان حوادث
الزمان و انبائه و وفيات الاكابر الاعيان من ابنائه (وايدا، )، IV/١٦٠ در
كتابخانة رباط به شمارة ١٩٤ (منجد، ٤٤٤) و در كتابخانة عارف حكمت در مدينه به
شمارة ٤٣ تاريخ (كحاله، ٨٠) موجود است. گزيدهاي نيز از تاريخ ابن جزري به
انتخاب شمسالدين محمد بن احمد ابن عثمان ذهبى به نام المختار من تاريخ
ابن الجزري شامل حوادث سالهاي ٥٩٣ - ٦٩٨ق/١١٩٧- ١٢٩٩م است و به خلافت
الحاكم بامرالله (د ٧٠١ق/١٣٠٢م) دومين خليفة عباسى مصر مىرسد. اين كتاب
گويا ذيلى بر كتاب الروضتين، ابوشامة مقدسى است، چنانكه ذهبى نيز در مقدمة
المختار به اين نكته اشاره كرده است (ص ٦١).
مآخذ: ابن حجر، احمد، الدرر الكامنة، به كوشش عبدالوهاب بخاري، حيدرآباد دكن،
١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ابن
كثير، البداية و النهاية، قاهره، ١٣٥١- ١٣٥٨ق؛ برزالى، علمالدين (نك: عزاوي،
در همين مآخذ)؛ بستانى ف؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، ايضاح المكنون، استانبول،
١٩٤٥م؛ جامعه، خطى؛ دائرة المعارف الاسلامية؛ دارالكتب المصرية، فهرس الكتب
العربية التى وردت للدار، قاهره، ١٣٦١ق م؛ ذهبى، محمد، ذيول العبر، به
كوشش ابوهاجر محمد سعيد، بيروت، ١٤٠٥ق؛ همو، المختار من تاريخ ابن الجزري،
به كوشش خضير عباس محمد خليفه منشداوي، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سخاوي، محمد،
الاعلان بالتوبيخ، به كوشش ف. روزنتال، ترجمة صالح احمد العلى، بغداد،
١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ سلامى محمد، تاريخ علماء بغداد، به كوشش عباس عزاوي، بغداد،
١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ صفدي، خليل، اعيان العصر و اعوان النصر، نسخة خطى احمد ثالث،
تركيه، شم ٢٦٢١؛ همو، الوافى بالوفيات، به كوشش س. ددرينگ، استانبول،
١٩٤٩م؛ غراوي، عباس، «شمسالدين بن جزري و تاريخه»، مجلد المجمع العلمى
العربى بدمشق، دمشق، ١٩٤٤م؛ كتبى، محمد، فوات الوفيات، به كوشش احسان
عباس، بيروت، ١٩٧٣م؛ كحاله، عمر رضا، المنتخب من مخطوطات المدينة المنورة،
دمشق، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ كوپريلى، خطى؛ مقريزي، احمد، السلوك، به كوشش محمد
مصطفى زيادة، قاهره، ١٩٤٢م؛ منجد، صلاحالدين، معجم المورخين الدمشقين،
بيروت، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ منشداوي، خضير عباس، مقدمه بر المختار من تاريخ...
(نك: ذهبى در همين مآخذ)؛ يونينى، موسى، ذيل مرا¸ة الزمان، حيدرآباد دكن،
١٣٧٤ق/١٩٥٤م؛ نيز:
Blochet, E., Catalogue des manuscrits arabes des nouvelles acquisitions
(١٨٨٤-١٩٢٤), Paris, ١٩٢٥; Vajda, Georges, Index g E n E ral des manuscrits
arabes musulmans, Paris, ١٩٥٣.
على رفيعى (رب) ٢٠/١/٧٧
ن * ٢ * (رب) ٢٥/١/٧٧