دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠١٠
| ابن تيميه، فخرالدين جلد: ٣ شماره مقاله:١٠١٠ |
اِبْنِ تَيْميّه، فخرالدين ابوعبدالله محمد بن خضر بن محمد (٥٤٢ -٦٢٢ق/١١٤٧-
١٢٢٥م)، فقيه، مفسر، خطيب، اديب و شاعر حنبلى. سال مرگ او را ٦٢١ق نيز
نوشتهاند (ياقوت، ١/٤٠٣). وي از عالمان بنام خاندان «ابن تيميه حرّانى» و
عموي پدر تقى الدين احمد بن عبدالحليم ابن تيميه (ه م)، عالم و فقيه
مشهور حنبلى بود. پدرش نيز از عالمان و زاهدان روزگار خود به شمار مىرفت
(ابن رجب، ٢/١٥١). شهرت او و ديگر اعضاي اين خاندان به تيميه به علت
انتساب آنان به مادر يا جدة وي بود كه تيميه نام داشت و در شهر خود به
موعظه مىپرداخت (ابن خلكان، ٤/٣٨٨؛ ياقوت، ١/٤٥٣).
محمد در حران (از شهرهاي كهن بينالنهرين) متولد شد. قرائت قرآن و ديگر
دانشهاي مقدماتى را در كودكى نزد پدر و ديگر عالمان حران آموخت. پس از آن
به بغداد سفر كرد و در آنجا از فقيهان و محدثان، دانشهاي رايج روزگار را
فراگرفت (ابن رجب، همانجا).
استادان او در فقه و حديث و ادب عبارتند از: احمد بن ابى الوفاء، حامد بن
ابى الحجر، ناصح الاسلام ابن منى، احمد بن بكروس، ابومحمد بن خشاب، جعفر
بن دامغانى، ابوالفتح محمد بن عبدالباقى بن سلمان، ابوالحسن سعدالله بن
نصر بن دجاجى، ابوالفضل احمد بن صالح بن شافع، ابوبكر عبدالله بن محمد بن
نقور، ابوالقاسم يحيى بن ثابت بن بندار، ابوالنجيب سهروردي، مبارك بن
خضير، على بن عساكر بطايحى، ابوالحسين يوسفى و برادرش ابونصر، ابوالفتح بن
شاتيل و شهدة (ذهبى، ٢٢/٢٨٩؛ ابن دبيثى، ١/٢٦٤؛ ابن رجب، ٢/١٥١-١٥٢). برخى
از اينان در حران مىزيستهاند و برخى در بغداد. ابن تيميه در ٦٠٤ق/١٢٠٧م از
راه بغداد به حج رفت و سپس به بغداد بازآمد و به وعظ پرداخت و پس از آن
به شهر خويش بازگشت. او رئيس، امام و خطيب جامع حران بود و از سال ٥٨٨ تا
٦١٠ق ٥ دوره درس تفسير قرآن را در جامع حران به پايان برد. وي در مدرسة
نوريه نيز تدريس مىكرد و مدرسة ديگري در حران ساخت.
ابن تيميه را به دانش و صلاح ستوده و از او كراماتى نقل كردهاند (ابن
دبيثى، همانجا؛ ابن رجب، ٢/١٥٢-١٥٣). گروهى از محدثان نزد او درس خوانده، از
او حديث شنيده و نقل كردهاند. بنامترين آنان عبارتند از: شهاب قوصى، امام
مجدالدين بن تيميه (برادرزادة او)، جمال يحيى بن صيرفى، عبدالله بن ابى
العزّ، ابوبكر بن الياس رسعنّى، سيف بن محفوظ، ابوالمعالى ابرقوهى، رشيد
فارقى (ذهبى، ٢٢/٢٩٠). ابو محمد عبدالغنى خطيب حران (فرزند او)، ابن نقطه،
ابن نجار، سبط ابن جوزي و ابن عبدالدائم (ابن رجب، ٢/١٥٧). ياقوت حموي او
را ديده و از او اجازة حديث يافته است (١/٤٥٣). او در بغداد مدتى ملازم
ابوالفرج بن جوزي بوده و بسياري از تصنيفات او به ويژه كتاب زادالمسير فى
التفسير را نزد او آموخته است (ابن رجب، ٢/١٥٢).
عمدهترين آثار ابن تيميه عبارتند از: الموضح فى الفرائض (پرچ، )؛ I/١٣١
التفسير الكبير در بيش از ٣٠ مجلد (ابن عماد، ٥/١٠٢)؛ تخليص المطلب فى تلخيص
المذهب؛ ترغيب القاصد فى تقريب المقاصد؛ بلغة الساغب و بغية الراغب؛ شرح
الهداية ابى الخطاب كه آن را ناتمام گذاشت (ابن رجب، ٢/١٥٣)؛ مختصر فى
المذهب (صفدي، ٣/٣٧) و ديوان مشهور الخطب الجمعية (ابن رجب، همانجا). همو
ابياتى از اشعار او را نيز نقل كرده است (٢/١٥٧- ١٥٨). بين ابن تيميه و
موفقالدين مكاتباتى صورت گرفته كه برخى از آنها حكايت از اختلاف نظر فقهى
و كلامى ميان آن دو مىكند (همو، ٢/١٥٣-١٥٧). وي در حران درگذشت.
مآخذ: ابن خلكان، وفيات؛ ابن دبيثى، محمد، ذيل تاريخ مدينة السلام بغداد،
به كوشش بشار عواد معروف، بغداد، ١٩٧٤م؛ ابن رجب، عبدالرحمان، الذيل على
طبقات الحنابلة، به كوشش حامد الفقى، قاهره، ١٣٧٢ق/١٩٥٢م؛ ابن عماد،
عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء،
به كوشش بشار عواد معروف و يحيى هلال السرحان، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش س. ددرينگ، دمشق، ١٩٥٣م؛ ياقوت،
بلدان؛ نيز:
Pertsch, Wilhelm, Die Arabischen Handschriften der herzoglichen Bibliothek zu
Gotha, Gotha, ١٨٧٨-١٨٩٢.
حسن يوسفى اشكوري
(رب) ٢/١٢/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢٤/١٢/٧٦