دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٠٢
| ابن ترکمانی جلد: ٣ شماره مقاله:١٠٠٢ |
اِبْنِ تُرْكُمانى ابوالحسن علاءالدين على بن عثمان بن مصطفى ماردينى
(٦٨٣ -٧٥٠ق/١٢٨٤- ١٣٤٩م)، مفسر، محدث، فقيه و قاضى حنفى، اديب و شاعر مصري.
نياكان او از قبيلة «تركمان» و از «ماردين» - قلعهاي در بينالنهرين - بودند
(ابن تغري بردي، المنهل ١/٣٦٢-٣٦٣) كه به مصر كوچ كردند. پدر او قاضى
فخرالدين (د ٧٣١ق/١٣٣١م) و برادرش احمد بن عثمان (د ٧٤٤ق/١٣٤٣م) و دو
فرزندش عزالدين عبدالعزيز (د ٧٤٩ق/١٣٤٨م) و جمالالدين عبدالله (د
٧٦٩ق/١٣٦٨م) و برخى از نوادگان او نيز از فقيهان و قاضيان حنفى در مصر
بودهاند (ابن ابى الوفا، ٣٦٦-٣٦٧؛ سيوطى، ١/٢٦٧). وي دانشهاي روزگار خود را
مانند ادبيات، فقه، حديث، تفسير و كلام به خوبى آموخت و به مقام فقهى
بلندي دست يافت و در ٧٤٨ق به جاي قاضىالقضاة زينالدين بسطامى (د
٧٧١ق/١٣٦٩م) به قضاوت در مصر گمارده شد و تا هنگام مرگ اين مقام را دارا
بود (ابن حجر، ٤/١٠٠؛ ابن تغري بردي، النجوم، ١٠/٢٤٦) و سرانجام در قاهره
درگذشت.
يكى از مهمترين رويدادهاي زندگى ابن تركمانى و از مشهورترين فتاوي او به
حادثهاي مربوط مىشود كه در مراسم حج سال ٧٤٨ق اتفاق افتاد. در اين مراسم
اختلافى در مورد وقوف در عرفه پديد آمد كه ابن تركمانى يك طرف اين اختلاف
بود. قاضى مكه در حضور قاضى القضاة عزالدين بن جماعة روز جمعه را روز وقوف
در عرفه اعلام كرد و حال آنكه روز عرفه در مصر و اسكندريه روز پنجشنبه بود.
ابن تركمانى كه مصري بود با رأي قاضى مكه مخالفت كرد و فتوا داد كه حج
حاجيان باطل است و جملگى آنان بايد مُحرم بمانند و از تمام محرمات ايام
احرام اجتناب ورزند تا بار ديگر در عرفه وقوف كنند. شافعيان، سخت بر او خشم
گرفته، فتوايش را رد و حتى او را به محاكمه تهديد كردند كه با پا در ميانى
ابن جماعة و ناديده گرفتن رأي ابن تركمانى ماجرا پايان يافت (مقريزي،
٢(٣)/٧٢٥).
از او آثاري در فقه، حديث و ادب باقى مانده كه عبارتند از: جوهر النقى فى
الرّد على البيهقى، اين كتاب كه از مهمترين آثار ابن تركمانى است، در نقد
كتاب السنن الكبيرة اثر ابوبكر بيهقى است و در ١٣١٦ق/١٨٩٨م در ٢ جلد در
حيدرآباد دكن چاپ شده است. بهجة الاريب ممّا فى كتاب الله العزيز من
الغريب، نسخههايى از آن در كتابخانة ملى ملك (١/٩٨) و آصفيه و دارالكتب
المصرية موجود است؛ تخريج احاديث الهداية (جامعه، ٥(٢)/٢١١)؛ التنبيه على
احاديث الهداية و الخلاصة (دوسلان، ١٨٩ )؛ منظومة فى الكباير ( آلوارت، )؛
II/٦٣٠ الجواهر الفرد فى المناظرة بين النرجس و الورد (ظاهريه، ١/١٦٩-١٧١)؛
تلخيص المتشابه (حاجى خليفه، ١/٤٧٣)؛ الدرة السنية فى العقيدة السنية (همو،
١/٧٤٠)؛ السعديّة، (همو، ٢/٩٩١)؛ الضعفاء و المتروكين (همو، ٢/١٠٨٧م)؛ مختصر ابن
الصلاح (ابن ابى الوفا، ٣٦٧)؛ مختصر المحصل در كلام، اين كتاب كوتاه شدة
محصل افكار المتقدمين و المتأخرين من الحكماء و المتكلمين اثر امام فخرالدين
محمد بن عمر رازي است (ابن حجر، ٤/١٠١؛ حاجى خليفه، ٢/١٦١٤)؛ المنتخب فى
علوم الحديث و المؤتلف و المختلف (ابن تغري بردي، النجوم، ١٠/٢٤٧) كه در
نسبشناسىعرب است (حاجىخليفه، ١٦٣٧)؛ مقدمة فى اصول الفقه و المختصر رسالة
القشيري (ابن تغري بردي، همانجا)؛ به گفتة ابن حجر (٤/١٠١) وي آثار ديگري
نيز داشته است كه ناتمام بودهاند.
مآخذ: ابن ابى الوفا، عبدالقادر، الجواهر المضيئة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق/
١٩١٤م؛ ابن تغري بردي، يوسف، المنهل الصافى، به كوشش احمد يوسف نجاتى،
قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ همو، النجوم؛ ابن حجر، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد
دكن، ١٣٤٩ق/١٩٣٠م؛ جامعه، خطى؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول،
١٩٤١م؛ سيوطى، حُسن المحاضره، قاهره، ١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ ظاهريه، خطى؛ مقريزي،
احمد، السلوك، به كوشش محمد مصطفى زياده، قاهره، ١٩٨٥م؛ ملك، خطى؛ نيز:
Ahlwardt; De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes de la Biblioth I que
nationale, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥; GAL,S.
حسن يوسفى اشكوري (رب) ٢٦/٨/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢٨/٨/٧٦