فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٥٠ - الف - مصالح و مفاسد زيربناى اقتصاد سياسى اسلام

عقل، نسل و اموال مردم را حفظ نمايد. [١]

«آمدى» كه كتابهاى اصولى گذشتگان خود را جمع‌آورى و تهذيب نموده، ضمن بيان مقاصد پنجگانه شريعت، برخلاف ترتيب مذكور حفظ نسل را بر حفظ عقل مقدم شمرده و حفظ نفس را بر حفظ عقل ترجيح داده و آنگاه به تفضيل حفظ دين بر حفظ نفس و نيز احتمال تقدم حفظ نفس بر حفظ دين پرداخته است. [٢] وى ضرورت را كه در شرع به عنوان عذر ترك احكام اوليه شناخته شده را به همان پنج مقصد منحصر مى‌كند.

به هر حال مقاصد الشريعه در مذهب مالكى سامان بيشترى يافته و كاربرد اين مقاصد به مرحله توليد حكم نيز رسيده است. منظور از توليد حكم، حكم‌سازى در فقه است كه بر اساس مصالح مرسله، حكم غير منصوص ايجاد و حكم منصوص ابطال مى‌گردد. اين رويه در فقه حنفى تحت عنوان استحسان پذيرفته شده لكن در فقه شافعى مورد ترديد قرار گرفته و فقه حنفى آن را مردود شمرده است. مقاصد الشريعه به نوعى در قالب سد ذرايع در همه مذاهب فقهى اهل سنت پذيرفته شده است. [٣]

شاطبى از فقهاى مالكى بهترين شارح مقاصد شريعت و نتايج راهبردى آن در فقه است كه در كتابى تحت عنوان الموافقات كليه مسائل مربوط به مقاصد شرع را گرد آورده و در جلد دوم، آنها را طبقه‌بندى كرده است. [٤]

اشعريها بويژه فخر الدين رازى به طور كلى تعليل احكام و استناد آنها به مصالح و مفاسد عقلى را مردود مى‌شمارند [٥] و در اين ميان حزم، كه خود داراى مذهب ظاهرى و مستقل است سخنان رازى را مورد تأييد قرار داده است و اين جمله وى معروف است كه مى‌گفت قياس و تعليل احكام، دين شيطان است. [٦]

[١] . همان و المستصفى، ج ١، ص ٢٨٧.

[٢] . رك: آمدى، الاحكام فى اصول الاحكام، ج ٢، ص ٢٨٠-٢٩٤.

[٣] . رك: ابن قيم، اعلام الموقعين، ج ٣، ص ١٣٥.

[٤] . رك: شاطبى، الموافقات، ج ٢، ص ٥-١٣.

[٥] . رك: فخرالدين رازى، المحصول، ج ١، ص ٢١٧.

[٦] . رك: ابن قيم، اعلام الموقعين، ج ٢، ص ٧٤.