فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٣٦ - الف - مفهوم رضايت

قلمرو آزادى است نمى‌تواند پاى بنهد و اصولاً خود نقطه مقابل آزادى به معنى مسؤوليت‌پذيرى كامل است. ممكن است اين جايگزينى به معنى قربانى كردن آزادى تلقى شود. فرضيه ما در پاسخ به اين سؤال اين است كه در انديشه اقتصاد سياسى اسلام مانند انديشه سياسى اسلام، «رضايت» مى‌تواند جايگزين «آزادى» باشد.

الف - مفهوم رضايت

رضا به معنى خوشنودى و رضامندى حالتى است كه انسان در عرصه عمل با انتخاب گزينه مطلوب از ميان گزينه‌هاى مختلف بدان مى‌رسد. براى رسيدن به رضامندى تحقق دو عنصر ضرورى است:

١. انتخاب:

يعنى گزينش فرد يا جامعه بر اساس انتخاب باشد نه اجبار و اكراه.

اجبار و اكراه گاه قصد و تصميم را از ميان مى‌برد و گاه با قصد شخص مكره همراه مى‌باشد. بنابراين انجام كارى از روى قصد و عمد براى رضامندى كافى نيست؛ بايد با وجود قصد و عمد، اراده شخص از هر نوع اجبار و اكراهى بدور باشد. وقتى شخص، خود تصميم مى‌گيرد و بدون دخالت ديگرى و هر نوع اجبار و اكراهى تن به كارى مى‌دهد، نسبت به چنين عملى رضامند است.

٢. ملاك انتخاب:

انتخاب وقتى به طور كامل رضامندانه است كه بر اساس معيار و ملاك مشخصى صورت بگيرد، ملاك انتخاب مى‌تواند عقلانيت باشد و بر اساس تشخيص مصلحت و يا فرار از زيان صورت پذيرد و با درك منافع، رضامندى حاصل شود. اين رضامندى كه از اختيار شخص و تشخيص منافع حاصل مى‌شود منطبق با آزادى است و آزادى نيز جز اين معنى ندارد.

گاه ملاك انتخاب بر اساس آموزه‌هاى دينى و مسؤوليتها و تكاليف شكل مى‌گيرد كه در اين صورت منافعى كه موجب انتخاب مى‌شود، متكى بر عقلانيت صرف نيست بلكه بر اساس منافع پذيرفته شده‌اى است كه در شرع بيان شده است و شخص بر اساس ايمان متكى بر عقلانيت اين منافع را باور دارد و بر اساس آن انتخاب مى‌كند و برانجام كار مبتنى بر آن رضا مى‌دهد و رضامند مى‌شود.