فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٢٣ - مبحث هفتم توسعه وابسته

فرنگى پيش مى‌كشد». [١]

سيد جمال نيز بر اين نكته تأكيد مى‌ورزيد كه تقليد از سازمانها و شيوه‌هاى ادارى و فرهنگى و سياسى غرب و فرستادن گروه دانشجوى ترك و مصرى به غرب، دردى را (در جهان اسلام) دوا نمى‌كند، مسلمانان صدر اسلام تنها هنگامى به فراگيرى طب بقراط و جالينوس و هندسه اقليدس و نجوم بطلميوس و فلسفه افلاطون و ارسطو همت گماشتند كه پايه‌هاى ايمان خود را استوار كردند [٢] .

در برابر اين طيف كه بر توسعه غير وابسته تأكيد مى‌ورزيدند كسانى چون ميرزا فتحعلى آخوند زاده (١٢٢٧-١٢٩٥) نوع ديگرى از توسعه را تبليغ مى‌كردند كه بيش از هر چيزى به وابستگى و التقاط مى‌انديشيدند. وى مى‌گفت «بابا! اول آدم بايد مقلد و مقبس شود و بعد از تكميل يافتن در علوم و فنون به ديگران مجتهد و راهنما». [٣] وى به اين ترتيب معتقد بود كه براى توسعه ايران بايد عقايد دينى را ويران و حتى خط را بايد تغيير داد. [٤]

الگوى توسعه ژاپن كه توانسته تا حدودى سنتها و ارتشهاى ملى و اعتقادى خود را حفظ كند و حتى ريشه‌ها و انگيزه‌هاى اصلى توسعه را به مبانى كنفوسيوسى و شنتوئى و بودايى ربط دهد و همچنين نوع توسعه، چنان كه با گريز از وابستگى شكل گرفته است حكايت از آن دارد كه وابستگى و خلع شدن از هويت خويش، تنها راه توسعه نيست.

امروز جدال عصر مشروطه‌خواهى كه روزى بين دو طيف روشنفكرى، سيد جمال، امير كبير، ميرزا يعقوب‌خان و طالبوف از يك طرف و ملكم‌خان، سپهسالار، ميرعبداللطيف شوشترى و آخوندزاده از سوى ديگر در زمينه رابطه توسعه با ليبراليزم و غربگرايى بار ديگر در جرايد كشور بر سر زبانها افتاده و موافقان و مخالفان در اين زمينه قلم بسيار مى‌زنند و سخن تازه كم مى‌نويسند.

[١] . رك: فريدون آدميت، فكر آزادى، ص ٤٣.

[٢] . رك: حميد عنايت، سيرى در انديشه سياسى غرب، ص ١١١.

[٣] . رك: حميد محمدزاده، الفباى جديد و مكتوبات آخوندزاده، ص ٢٢٦.

[٤] . همان، ص ١٣٩.