شرح مثنوى

تتمه دفتر دوم

تتمه اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

گفتن نابيناى سايل كه دو كورى دارم

تتمه حكايت خرس و آن ابله كه بر وفاى او اعتماد كرده بود

گفتن موسى

ترك كردن آن مرد ناصح بعد از مبالغه پند مغرور خرس را

تملق كردن ديوانه جالينوس را و ترسيدن جالينوس

سبب پريدن و چريدن مرغى با مرغى كه جنس او نبود

تتمه اعتماد آن مغرور بر تملق خرس

رفتن مصطفى

وحى كردن حق تعالى به موسى

تنها كردن باغبان صوفى و فقيه و علوى را از همديگر

رجعت به قصه مريض و عيادت پيغامبر

گفتن شيخى ابو يزيد را كه كعبه منم گرد من طوافى مىكن

دانستن پيغامبر

عذر گفتن دلقك با سيد اجل كه چرا فاحشه را نكاح كرد

به حيلت در سخن آوردن سايل آن بزرگ را كه خود را ديوانه ساخته بود

حمله بردن سگ بر كور گدا

خواندن محتسب، مست خراب افتاده را به زندان

دوم بار در سخن كشيدن سايل آن بزرگ را تا حال او معلومتر گردد

تتمه نصيحت رسول

وصيت كردن پيغامبر

بيدار كردن ابليس معاويه را كه خيز وقت نماز است

از خر افكندن ابليس معاويه را و رو پوش و بهانه كردن و جواب گفتن معاويه او را

باز جواب گفتن ابليس معاويه را

باز تقرير كردن معاويه با ابليس مكر او را

باز جواب گفتن ابليس معاويه را

عنف كردن معاويه با ابليس

ناليدن معاويه به حضرت حق تعالى از ابليس و نصرت خواستن

باز تقرير ابليس تلبيس خود را

باز الحاح كردن معاويه ابليس را

شكايت قاضى از آفت قضا و جواب گفتن نايب او را

به اقرار آوردن معاويه ابليس را

راست گفتن ابليس ضمير خود را به معاويه

فضيلت حسرت خوردن آن مخلص بر فوت نماز جماعت

تتمه اقرار ابليس به معاويه مكر خود را

فوت شدن دزد به آواز دادن آن شخص صاحب خانه را كه نزديك آمده بود كه دزد را دريابد و بگيرد

قصه منافقان و مسجد ضرار ساختن ايشان

فريفتن منافقان پيغامبر را

انديشيدن يكى از صحابه به انكار كه رسول چرا ستارى نمىكند

قصه آن شخص كه اشتر ضاله خود مىجست و مىپرسيد

متردد شدن در ميان مذهبهاى مخالف و بيرون شو و مخلص يافتن

امتحان هر چيزى تا ظاهر شود خير و شرى كه در وى است

شرح فايده حكايت آن شخص شتر جوينده

بيان آن كه در هر نفسى فتنه مسجد ضرار هست

حكايت هندو كه با يار خود جنگ مىكرد بر كارى و خبر نداشت كه او هم بد آن مبتلاست

قصد كردن غزان به كشتن يك مردى تا آن دگر بترسد

بيان حال خود پرستان و ناشكران در نعمت وجود انبيا و اوليا

شكايت گفتن پير مردى به طبيب از رنجوريها و جواب گفتن طبيب او را

قصه جوحى و آن كودك كه پيش جنازه پدر خويش نوحه مىكرد

ترسيدن كودك از آن شخص صاحب جثه و گفتن آن شخص كه اى كودك مترس كه من نامردم

قصه تير اندازى و ترسيدن او از سوارى كه در بيشه مىرفت

قصه اعرابى و ريگ در جوال كردن و ملامت كردن آن فيلسوف او را

كرامات ابراهيم ادهم بر لب دريا

آغاز منور شدن عارف به نور غيب بين

طعن زدن بيگانه در شيخ و جواب گفتن مريد شيخ او را

بقيه قصه ابراهيم ادهم بر لب آن دريا

دعوى كردن آن شخص كه خداى تعالى مرا نمىگيرد به گناه و جواب گفتن شعيب

بقيه قصه طعنه زدن آن مرد بيگانه در شيخ

گفتن عايشه رضى الله عنها مصطفى را

كشيدن موش مهار شتر را و معجب شدن موش در خود

كرامات آن درويش كه در كشتى متهمش كردند

تشنيع صوفيان بر آن صوفى كه پيش شيخ بسيار مىگويد

عذر گفتن فقير به شيخ

بيان دعويى كه عين آن دعوى گواه صدق خويش است

سجده كردن يحيى

اشكال آوردن بر اين قصه

جواب اشكال

سخن گفتن به زبان حال و فهم كردن آن

پذيرا آمدن سخن باطل در دل باطلان

جستن آن درخت كه هر كه ميوه آن درخت خورد نميرد

شرح كردن شيخ سر آن درخت با آن طالب مقلد

منازعت چهار كس جهت انگور كه هر يكى به نام ديگر فهم كرده بود آن را

برخاستن مخالفت و عداوت از ميان انصار به بركات رسول

قصه بط بچگان كه مرغ خانگى پروردشان

حيران شدن حاجيان در كرامات آن زاهد كه در باديه تنهاش يافتند

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣٩٩ - گفتن موسى

گفتن موسى ٧ گوساله پرست را كه آن خيال انديشى و حزم تو كجاست‌

گفت موسى با يكى مستِ خيال‌		كاى بَد انديش از شقاوت وز ضلال‌

صد گمانت بود در پيغمبريم‌		با چنين بُرهان و اين خُلق كريم‌

صد هزاران معجزه ديدى ز من‌		صد خيالت مى‌فزود و شكّ و ظن‌

از خيال و وسوسه تنگ آمدى‌		طعن بر پيغمبرى‌ام مى‌زدى‌

گرد از دريا بر آوردم عيان‌		تا رهيديت از شَر فرعونيان‌

ز آسمان چل سال كاسه و خوان رسيد		و ز دعاام جوى از سنگى دويد

اين و صد چندين و چندين گرم و سرد		از تو اى سرد آن توهّم كم نكرد

بانگ زد گوساله‌اى از جادوى‌		سجده كردى كه خداى من توى‌

آن توهّمهات را سيلاب برد		زيركى باردت را خواب بُرد

چون نبودى بد گمان در حقّ او؟		چون نهادى سر چنان اى زشت خو؟

چون خيالت نامد از تزوير او؟		وز فسادِ سحرِ احمق گير او

سامريّى خود كه باشد اى سگان‌		كه خدايى بر تراشد در جهان‌

چون در اين تزوير او يكدل شدى؟		وز همه اشكالها عاطل شدى‌

ب ٢٠٣٧- ٢٠٢٥ مرحوم فروزانفر نوشته‌اند ظاهراً (اين گفت و گو) از مضمون بيت ذيل ساخته شده است:

گاو را دارند باور در خدايى عاميان‌		نوح را باور ندارند از پى پيغمبرى‌

(ديوان سنايى، ص ٤٩٨) هر چند اين احتمال بجاست اما ممكن است مضمون بيتها، خطاب موسى به يكى از اسرائيليان باشد، بر اساس عهدى كه با آنان كرد كه به مناجات رود و باز گردد، و آنان پاى بند عهد نشدند و سامرى فريبشان داد و مؤيد اين احتمال، توضيح مفسّران است بر