علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٩٥ - ٤ دسته تنظيم و انسجامبخشى

گسسته شده و ديگر به هيچ چيز وابسته نيستند، بلكه به قرب الاهى دست يافته، از اين قرب، ملك و عظمت او را نظاره مى‌كنند.[١]

روزبهان بقلى در كتاب خود كه به كتاب هزار و يك مقام نيز شهرت دارد، در مقام بارورى اين سخن ذوالنون مصرى، بايزيد بسطامى، جنيد بغدادى و ابوبكر كتانى بر آمده است كه فرمودند: «بين عبد و مولى هزار مقام است».[٢] اين كتاب كامل‌ترين صورت ترتيب منازل است و بيشترين تعداد منازل را دارد. نويسنده آن- چنانكه در مقدمه مى‌گويد- پس از پرواز در مقامات و سلوك در معارف، به باب عبوديت واصل گشته و شراب محبت نوشيده و جلال و جمال را بديده و به توحيد در رسيده است، آنگاه با اين پشتوانه ارزنده تجربى، به تقرير مقامات هزار گانه عارفان پرداخته است؛ اما با اين روش كه ارباب سلوك را به بيست صنف تقسيم كرده و براساس غلبه مقامى هر صنف، نام خاصى را براى آنها برگزيده است؛ آن اصناف عبارت است از: «مقامات مجذوبين، سالكين، سابقين، صديقين، محبين، مشتاقين، عاشقين، عارفين، شاهدين، مقربين، موحدين، واصلين، نقبا، اصفيا، اوليا، نجبا، مصطفين، خلفا، بدلا و اقطاب». پس از اين تبارشناسى ذيل هر صنف، پنجاه مقام مترتب را گنجانده و پديدارشناسانه، هر مقام را تعريف و توصيف كرده است، كه چه بسا به انعكاس رويداد قلبى نيز برآمده است.

عبدالصمد همدانى در پايان كتاب ارزنده و پرگهر بحر المعارف، بر پايه گفتار ابن‌سينا و خواجه نصير در شرح اشارات،[٣] رياضت را به سه قسم كرده است: رياضت حكيمان كه رياضت عقلى براى وصول به حكمت عملى است، رياضت متشرعان كه رياضت شرعى و عبادى است و رياضت عارفان كه رياضت قلبى‌

[١] - ابوسعيد خراز، رسائل الخراز، ص ٢٧ و ٢٨.

[٢] - روزبهان بقلى، مشرب الارواح، ص ٤.

[٣] - همان، ج ٣، ص ٣٨٦- ٣٨١.