علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢٣٠ - ٣ گفتگوى قريبانه با خداى سبحان
حاضر مىيابد و با اين بار حضور به احساسى خاشعانه دست مىيابد؛ خشوعى كه «حقيقت آن عبارت است از خضوع تام ممزوج با حبّ يا خوف.»[١] اين يعنى بارش دو خصيصه بر دل نمازگزار: يكى توجه متواضعانه و فروتنانه و ديگرى توجه محبانه يا خائفانه. در خصيصه نخست، نمازگزار خداى سبحان را چنان عظيم مىيابد كه خود را در برابر او عبدى حقير و بندهاى ناچيز مىبيند؛ بينشى كه تواضعى سنگين را به بار مىآورد و دلش تمامرخ به سوى مولاى عظيم روى مىكند كه البته اين تواضع در طنين صداى نمازگزار و آهنگ حركات وى تأثير مىگذارد. رسولاكرم ٦ در تفسير خشوع مىفرمايد: «خشوع تواضع در نماز است و اينكه بنده با تمام قلب بر پروردگارش روى آورد»[٢] تا «پروردگارش به نماز چنين كسى كه در برابر عظمتش فروتنى مىكند، توجه كند.»[٣] چنين خشوعى در سيره اهلبيت : بسيار ديده مىشود.
اما خصيصه دوم، يعنى توجه حبى يا خوفى براى نمازگزار، آنگاه ظهور مىكند كه وى در تعامل قلبى با اذكار مناجاتگونه نماز قرار مىگيرد؛ نمازى كه همچون متن هستى، تجلّىگاه اسماى الاهى و كمالات ربوبى است؛ كمالاتى كه گهى در لباس جلال و گهى در لباس جمال جلوه مىكنند، تا دل نمازگزار را با جلوه جلالى، به خوف، هيبت، دهشت و حيرت دچار كنند و موجب رقت و گريه وى گردند و با جلوه جمالى، به رجا، انس، الفت، بهجت و محبت آراسته سازند و مايه لذت و سرور وى گردند.[٤]
[١] - سيد روحالله موسوى خمينى، آداب الصلوة، ص ١٣.
[٢] -« لما سئل رسول الله عن الخشوع؟ التواضع فى الصلاة و أن يقبل العبد بقلبه كله على ربه.»( محمدمحمدى رىشهرى، ميزان الحكمة، ج ٥، ص ٢١٥٨.)
[٣] - قال الصادق( ع):« قال الله تبارك و تعالى: انما أقبل الصلاة لمن تواضع لعظمتى.»( محمدباقر مجلسى، بحارالأنوار، ج ٦٩، ص ٣٩١.)
[٤] - بنگريد به: بخش اول، فصل سوم،« سلوك عاشقانه».