علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢١٣ - ٢ سكوت قلبى

به خاطر شيطانى «وسواس» مى‌گويند.[١]

سالكى كه براى طرد خواطر نفسانى و شيطانى در سلوك قلبى مى‌كوشد، نخست بايد براى تمييز ميان خواطر آسمانى و خواطر زمينى به شرع مقدس و دين مبين رجوع كند؛ يعنى هر آنچه شرع به صحت آن شهادت نمى‌دهد، از خواطر زمينى بداند و در غير اين‌صورت از سنخ خواطر آسمانى بشمارد.[٢] اگرچه افزون بر محك دينى مى‌تواند به آثار آنها توجه كند؛ براى مثال امام‌صادق (ع) مى‌فرمايد:

دو نوع خاطره وجود دارد، خاطره‌اى از شيطان و خاطره‌اى از فرشته. خاطره فرشته رقت (نرم‌دلى) و فهم است و خاطره شيطان سهو و سنگدلى است.[٣]

سپس براى تمييز ميان وسواس شيطانى و هاجس نفسانى بايد بداند نفس طلب خود را عنوان مى‌كند و در اين طلب آن‌قدر اصرار و الحاح مى‌كند تا به مراد خود برسد. اما اگر شيطان به لغزشى فرا مى‌خواند و شما به سخن او گوش فرا ندهيد، اصرار نمى‌كند؛ بلكه با وسوسه‌اى دق‌الباب مى‌كند تا به هدفش كه اغوا و گمراهى است، دست يابد.[٤]

شايان توجه آنكه سالك بايد نسبت به خواطر مباح نيز توجه داشته باشد كه اگر آنها به مخالفت نفس نزديك بودند، از نوع خواطر آسمانى و اگر به هواى نفس نزديك بودند، از نوع خواطر زمينى هستند.[٥]

[١] - محمد بن حمزه فنارى، مصباح الأنس، ص ٥٠.

[٢] - عبدالرزاق كاشانى، لطائف الأعلام فى إشارات اهل إلالهام، ص ٢٥٧.

[٣] -« لمتان لمة من الملك لمة من الشيطان، فلمة الملك الرقة و الفهم و لمة الشيطان السهو و القسوة.»( محمد بن يعقوب كلينى، الأصول من الكافى، ج ٢، ص ٣٣٠.)

[٤] - ابوحفص عمر بن محمد سهروردى، عوارف المعارف، ص ٢٧١.

[٥] - عبدالرزاق كاشانى، اصطلاحات الصوفية، ص ١٣٠ و ١٣١.