علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢١١ - ٢ سكوت قلبى
البته چون سكوت كامل براى انسان ممكن نيست و او يا به زبان سخن مىگويد يا به دل، سالك بايد بكوشد زبان و دل را از سخن غير الاهى، به سخن الاهى مشغول كند و به ذكر و فكر الاهى بپردازد. حضرت عيسى (ع) فرمودند:
خير در سه چيز است: سكوت، سخن و نگاه. پس اگر كسى سكوتش تفكر نباشد، در اشتباه، كسى كه سخنش ذكر الاهى نباشد، در بيهودگى و كسى كه نگاهش عبرت نباشد، در لهو به سر مىبرد.[١]
عارفان براى دستيابى به سكوت قلبى كوشيدهاند تا هر فكر غير الاهى را كه به ذهن و دل خطور مىكند و در فرهنگ عرفانى به آن «خواطر پست» مىگويند، بازشناسند و آن را به روشهايى چون سكوت زبانى و ذكر الاهى نفى و طرد كنند. سيد مهدى بحرالعلوم در رساله سير و سلوك مىفرمايد:
اما نفى خواطر، عبارت است از صَمت [و سكوت] قلب و تسخير آن تا نگويد مگر به اختيار صاحب آن و آن اعظم مطهرات است و منتج اكثر معارف حقه و تجليات حقيقيه است و عقبهاى است كئود و گريوهاى است مشكل و چون طالب، اراده صعود بر آن كند، خواطر از جوانب بر آن حمله كند و وقت او را مشوّش مىدارند و سالك بايد در اين مقام، مانند جبال رواسى ثابت بايستد و سر هر خاطرى كه حركت كند و ظاهر شود، به شمشير ذكرى بيندازد و در محقرات خواطر تساهل نورزد؛ چه هر خاطرى- اگرچه حقير باشد- خارى است در پاى دل كه آن را در راه لنگ مىسازد ....[٢]
خواطر قلبى
خواطر يعنى هر خطابى كه بر قلب و دل سالك وارد مىشود و وى در ورود آن تعمدى ندارد. خواطر چهار قسماند؛ خواطر ربّانى، خواطر ملكى، خواطر نفسانى و خواطر شيطانى. خواطر قلبى يا القائات صحيح هستند يا فاسد؛ خواطر صحيح يا
[١] - ابوطالب مكى، قوت القلوب، ج ١، ص ١٧٧.
[٢] - سيد مهدى بحرالعلوم، رساله سير و سلوك، ص ١٧٣.