علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١١٧ - تقيه عرفانى
تقيه بر چهار قسم است: «تقيه اكراهى» كه انجام اجبارى اعمال بر وفق دستورهاى حاكم ظالم است، «تقيه خوفى» كه انجام اعمال و احكام بر طبق فتاوى رهبران مخالف در كشور مخالف و از ترس ضرر و زيان است؛ «تقيه مداراتى» كه عبارت است از رعايت قوانين همزيستى با اكثريت مخالف براى مدارا و جلب محبت آنان و «تقيه كتمانى» كه پنهان داشتن ايمان و ايدئولوژى خويش براى به انجام رساندن فعاليت پنهانى در جهت پيشبرد هدفهاى دين است.[١]
تقيه عرفانى كه برترين مصداق تقيه كتمانى است، از آن سالكان و عارفانى است كه در بين مردمان نامحرم و بىخبر از ملكوت زندگى مىكنند و از ترس جلوهگرىها و رياهاى نفس و براى جلوگيرى از زيانها و آفتهاى سلوكى، مانند شهرت و كندى سير و نيز تهيه محيط آرام جهت انجام رياضتهاى پنهان و پيشبرد اهداف سلوكى مىكوشند تا هيچيك از اعمال نيكشان به چشم مردم نيايد و با توان روحى بالا، احوال و اسرار باطنىشان كه امانتهاى الاهى هستند، در چهره آشكار نگردد كه در ورطه ريا قرار نگرفته، به عجب و خودپسندى دچار نگردند؛ از اينرو اگرچه در باطن از مردم گريزان هستند، در ظاهر درست مانند مردم و بىهيچ تعيّن و تحدّد خاصى كه نشان از شأن و برترى خاص آنان باشد، رفت و آمد مىكنند.[٢] امامصادق (ع) مىفرمايد:
(اى مؤمنان) نگران دين خود باشيد و آن را با تقيه پنهان داريد؛ زيرا كسى كه تقيه ندارد، ايمان ندارد. درحقيقت شما در ميان مردم، مانند زنبوران عسل در ميان پرندگان هستيد. اگر پرندگان بدانند كه در شكم زنبور عسل چيست، همه آنها را مىخورند و چيزى باقى نمىگذارند. پس دين خود را با تقيه تقويت كنيد.[٣]
[١] - بنگريد به: حميد عنايت، انديشة سياسى در اسلام، ص ٣٥٣.
[٢] - ابوعبدالرحمن سلمى، مجموعه آثار، ج ٢، ص ٤١٩.
[٣] - محمد محمدى رىشهرى، ميزان الحكمه، ج ١١، ص ٤٨٥٠.