علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١١٠ - فصل سوم مسلكهاى سلوكى

از گذشته دور، سخنى در طايفه عارفان بر زبان‌ها بود كه «

الطرق الي الله بعدد انفاس الخلائق‌

»؛ يعنى دنياى سلوك به چند طريق خاص محدود نمى‌شود؛ بلكه صراط سلوك به عدد سالكان راه حق است. گوناگونى شيوه‌هاى سلوكى و مسلك‌هاى عرفانى، بسيارى محققان عرفان را بر آن داشت تا به مطالعه روح و جان آن مسلك‌ها پرداخته، شاخصه‌هاى مشترك را دريابند و آن را دسته‌بندى كنند و با ترسيم شاخه و زيرشاخه، اين شيوه‌ها را در آن جاى دهند و با اين عمل، چند مسلك كلى سلوك را به تصوير كشند؛[١] برخى چون نجم‌الدين كبرى، ارباب سلوك را به سه قسم ارباب معامله، ارباب مجاهده و ارباب عشق و محبت تقسيم كرده‌اند.[٢] برخى هم مانند يحيى باخزرى، تقسيم را بر پايه آداب سلوكى تنظيم كرده، اهل سلوك را به اهل ذكر، رياضت، عزلت، سفر، خدمت به مردم، مجاهدت، خاكسارى، فقر و علم‌آموزى تقسيم كرده‌اند.[٣] برخى نيز چون على‌بن عثمان هجويرى آنها براساس آموزه‌ها فرقه‌بندى كرده است كه عبارتند از: محاسبيه، قصاريه، طيفوريه، جنيديه، نوريه، سهليه، حكيميه، خرازيه، خفيفيه و

[١] - بنگريد به: فريتس ماير، ابوسعيد ابوالخير، حقيقت و افسانه، ص ٢٣- ٥.

[٢] - نجم‌الدين كبرى، الأصول العشرة، ص ٣٦- ٣٣.

[٣] - يحيى باخزرى، أوراد الأحباب، ج ٢، ص ٥٥.