علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١٠٤ - ٤ دسته تنظيم و انسجامبخشى
كتاب اصطلاحات الصوفية درحقيقت تغيير ساختار صد منزل خواجه عبدالله انصارى در منازل السائرين است؛ يعنى- چنانكه در كتاب هستىشناسى عرفانى بيانگرديد[١]- عبدالرزاق كاشانى علىرغم پذيرفتن آن صد منزل در ترسيم وترتيب آنان تغييراتى به وجود آورده است. به ديده وى، هر يك از منازل ومقامات سلوكى، افزون بر آنكه در وادى خود اصل است و تعريفى محورى دارد، در ديگر وادىها نيز تعريفى مناسب با آن وادىها دارد. اين نگرش، ملاعبدالرزاق را به اجراى طرحى سلوكى فراخواند كه در آن هر يك از مقامات، سه مرتبه دارد: مرتبه نخست به نام «صورت» كه به وادىهاى پيش از اصل اختصاص دارد و بهعنوان منازل تمهيدى محسوب مىشوند. مرتبه دوم به نام «اصل» كهوادى اصلى است و مرتبه سوم به نام «درجه» كه بهعنوان ميوهها و ثمرههاىمنزل اصلى و وادىهاى پس از اصل هستند؛[٢] براى مثال منزل انسكه اصل آن در وادى اصول است و صورت آن وادى بدايات، ابواب كمال، معاملات و اخلاق و درجه آن نيز در وادى اوديه، احوال، ولايات، حقايق و نهاياتاست.
دليل سوق يافتن عبدالرزاق كاشانى به سوى اين تغيير، به ويژه «اصل و درجه» آن است كه اگرچه هر منزلى در وادى مختص خود اصل است، هرگاه سالك از آن منزل به منازل برتر راه يابد، به فروع و زوايايى از آن منزل اصلى آگاه مىشود كه هنگام اقامت در آن منزل اصلى به آنها نرسيده بود؛ از اينرو جنيد بغدادى گفته است:
گاهى (و بلكه به قول خواجه عبدالله انصارى هميشه)، سالك از حالى به حال برتر منتقل مىشود و از آن حال قبلى چيزكى مىماند كه در
[١] - بنگريد به: على فضلى، هستىشناسى عرفانى، ص ١٧٢.
[٢] - بديهى است كه صورت و اصل هر يك از منازل وادى بدايات يكى است، نه دو امر جدا.