علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١٠٢ - ٤ دسته تنظيم و انسجامبخشى
٣. وصول سالك به مقام فنا و شهود توحيد خداوندى بهعنوان نهايت سلوك؛ بدين معنا كه سالك پس از رهيدگى از كمند تعلقات دنيوى و اتصاف به اخلاق ملكوتى، حجابهاى مراتب نظام هستى را درهم مىشكند و با فناى اين حجابها سرّ جانش را به زيور مشاهده دلرباى حضرت حق سبحانه آذين مىبندد و به نهايت توحيد بارمىيابد؛ به اين رتبه «مقام احسان» گويند.
براى شناخت وادىهاى ده گانه و منازل صدگانه نيز به شرح عبدالرزاق كاشانى بر منازل السائرين روى مىآوريم. وى در آغاز هر يك از وادىها، بيان مختصرى دارد كه به تقرير زير است:
سالك در وادى «بدايات» با گذر از منازل «توبه، محاسبه، انابه، تفكر، تذكر، اعتصام، فرار، رياضت، سماع»، درصدد مهار نفس امّاره كه در گنداب كثرات ظلمانى فرو رفته، برمىآيد. سپس وارد وادى «ابواب كمال» گشته تا موانع سلوك را برطرف كند و علايق را بزدايد تا آنكه ابواب باطن گشوده گردد و اين را با طى منازل «حزن، خوف، اشفاق، خشوع، اخبات، زهد، ورع، تبتّل، رجا و رغبت» به دست مىآورد. پس از آن وارد وادى «معاملات» شده، تا با گشايش چشم بصيرت، دل بر حضرت الاهى اطلاع يابد و نفس با طاعت تمرين كند. در اين هنگام، دل با گذر از منازل «رعايت، مراقبه، حرمت، اخلاص، تهذيب، استقامت، توكل، تفويض، ثقه و تسليم»، در مقام معامله به خداى سبحان، قوه يقين را به چنگ مىآورد و به واسطه طلوع انوار قدسى، آثار انس ظهور مىكند.
سپس وارد وادى «اخلاق» مىگردد؛ اخلاقى كه ميراث معاملات است و با تكرار خالصانه معاملات قلبى با خداى سبحان، به گونه هيئت راسخ در باطن ملكه مىگردد. منازل اخلاق عبارتند از: «صبر، رضا، شكر، حيا، صدق، ايثار، خلق، تواضع، فتوت و انبساط». آنگاه به وادى «اصول» كه مبناى سلوك و اساس هجرت الاهى است، راه مىيابد و با منازل «قصد، عزم، اراده، ادب، يقين، انس، ذكر، ذكر، فقر،