اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٥٠١ - \* اصطلاح«موضوع»

تتمّه: در بيان ضابط فرق بين متعلّق و موضوع حكم‌

با توجه به آنچه درباره ملاك فرق در نتيجه مقدمات حكمت بين موارد اطلاق بدلى و اطلاق شمولى بيان كرديم و نقشى كه براى تفاوت نحوه عروض حكم بر موضوع با نحوه عروض حكم بر متعلق در اين رابطه وجود داشت، مناسب است توضيح مختصرى درباره ضابط فرق بين متعلق حكم و موضوع حكم بدهيم:

\* اصطلاح «موضوع»:

«موضوع» گاه به‌معناى منطقى و گاه به‌معناى فلسفى و گاه به‌معناى اصولى به كار مى‌رود:

١) موضوع به‌معناى منطقى: در مقابل محمول قضيه به كار مى‌رود، و مراد از آن معروض حمل در تركيب قضيه حمليه است يا آنچه از آن به نهاد در مقابل گزاره در زبان فارسى تعبير مى‌شود.

٢) موضوع به‌معناى فلسفى: در مقابل عرض به كار مى‌رود، و به‌معناى محل عروض يا به تعبيرى ديگر جوهر است. در اينجا از واژه موضوع هيچ يك از دو معناى فوق مقصود نيست.

٣) موضوع به‌معناى اصولى: كه به‌معناى امر خارجى متعلق فعل مكلّف است.

و مقصود از «موضوع» در اينجا، معناى سوم (معناى اصولى) است.

توضيح اينكه‌: احكام تكليفى همگى به فعل مكلّف تعلق مى‌گيرد و از اين روى از فعل مكلّف و عناوينى كه بر آن دلالت مى‌كنند به «متعلق حكم» تعبير مى‌شود.

عناوينى نظير «صلاة» در (أَقِيمُوا الصَّلاةَ)[١]، و «زكاة» در (وَ آتُوا الزَّكاةَ)[٢]، و «حج» در (وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ)[٣]، و «جهاد» در (وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ)[٤]، و امثال آنها همگى «متعلّق حكم» به شمار مى‌روند.

[١] . سوره بقره: ٤٣.

[٢] . همان.

[٣] . سوره آل عمران: ٩٧.

[٤] . سوره حج: ٧٨.