اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٥٨ - ٧ تعريف محقق عراقى(رحمة الله عليه)

بنا به نظر محقّق عراقى (رحمة الله عليه) اين مقياس مى‌تواند بر همه مسائل اصولى منطبق شود، اعمّ از امارات و اصول عمليه شرعى و نيز اصول عملى عقلى و شمول آن نسبت به امارات نيز با در نظر گرفتن هر دو مبنا در حجّيت امارات است- چه مبناى مختار ايشان كه مبناى «تتميم كشف» است و چه مبناى «تنزيل مؤدّى منزله واقع»- زيرا وظيفه مكلّف در مقام عمل، شامل مؤدّاى امارات مى‌شود، چه بر مبناى ما- يعنى محقّق عراقى- كه مؤدّاى امارات را حكم واقعى مى‌دانيم؛ زيرا مبناى ما در حجّيت امارات، تتميم كشف است و چه بر مبنايى كه مؤدّاى امارات را حكم ظاهرى مى‌داند؛ زيرا حجّيت امارات را به تنزيل مؤدّى تفسير مى‌كند و نيز شامل اصول عمليه مى‌شود خواه اصول عمليه شرعيه كه نتيجه آنها، تعيين وظيفه شرعى مكلّف در مقام تحير است و خواه اصول عمليه عقلى كه حكم عقل است.

تا اينجا مطالب را با استناد به تقرير بحث محقّق عراقى (رحمة الله عليه) توسّط مرحوم آقا ميرزا هاشم آملى (رحمة الله عليه) در «بدايع الأفكار» بيان كرديم، با مراجعه به متن «مقالات الأصول» كه به وسيله شخص محقّق عراقى (رحمة الله عليه)، به نگارش در آمده است با توضيحات و تعبيرات ديگرى مواجه مى‌شويم. معظّم‌له پس از آنكه در مقام تعريف مسائل علم اصول در تعبيرى كه مشابه تعبير تقرير است، قواعد اصولى را چنين تعريف مى‌كند:

القَواعِدُ الواقِعَةُ فى طَريقِ استِفادَةِ الوَظائِفِ العَمَليةِ، عَقليةً أو شَرعيةً[١].

اضافه مى‌فرمايد:

وَلَو بِجَعلِها كبرى قياسٍ ينتِجُ حُكماً شَرعياً كلِّياً واقِعياً أو ظاهرياً أو حُكماً عَقلِياً[٢].

و با عبارت «حُكماً شَرعياً كلِّياً واقِعياً»، به امارات و با «أو ظاهِرياً» به اصول عملى شرعى و با «أو حُكماً عُقلياً» به اصول عملى عقلى اشاره مى‌كند.

[١] . مقالات الأصول، ج ١، ص ٥٤.

[٢] . همان، ص ٥٣.